Сәлем, менің есімім — Ғалия. Түркістанда алты жылдан бері тұрамын. Осы уақыт ішінде бұл қаланың әр бұрышын жаттап алдым десем де болады. Алғаш көшіп келгенімде Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің маңы қаңырап жататын. Ал қазір бұл қала түрлі нысан бой көтерген, ел мен шетелден келген қонақтар қызықтап жүретін жерге айналды. Қалаға ат басын бұрғанда, соқпай кетпеске болмайтын орындарды жазып шықтым.
Түркістанның ең әдемі жерлері
Түркістан — Қазақстанның рухани астанасы. Бұл жердегі әр нысанның тарихы терең. Қаланың келбеті кейінгі жылдары қатты өзгергенімен, оның көне жәдігерлері әлі қаз-қалпында. Сапарды тарихи орындардан бастаған жөн.
Қожа Ахмет Яссауи кесенесі
Жұмыс уақыты: 9:00–18:00.
Кіру билеті: 1000 теңге. Билеттерді алдын ала онлайн ticketon.kz арқылы да алуға болады.
Түркістанға алты жыл бұрын көшіп келгенімде, кесененің бұзылмаған келбеті қатты таңқалдырған. Бұл ғимарат өткен мен бүгінді ұштастырған алып мекен іспетті. Әмір Темірдің бұйрығымен XIV ғасырда бой көтерген нысанда Орталық Азиядағы ең биік күмбездердің бірі тұр. Күмбездің көгілдір түсі ашық аспанмен таласып, қаланың кез келген нүктесінен менмұндалап тұрады. Бұл көріністің өзіндік құпиясы да бар. Қаладағы мәдени-тарихи нысандар мен жаңа ғимараттардың биіктігі дәл осы кесенеден асып түспеуі керек деген арнайы ереже бар. Кесенеге күн батқан кезінде барған ерекше әсерлі. Қыш қабырғаларға күн түскенде, ғимарат алтынға боялғандай көрінеді. Ал оның ішінде жеті металдың қоспасынан құйылған Тайқазан тұр. Бұл — көне ғимараттың символы.
Кесененің сыртын ғана емес, айналасындағы жерасты мешітін (Қылует) де, ежелгі моншаны да міндетті түрде көріңіздер. Бұл жер қаладағы ең көрікті нысандардың қатарына кіреді. Айтпақшы, қазір Яссауи кесенесіне кіру ақылы. Билеттерді кесененің кіреберісіндегі «Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығының арнайы ғимаратынан аласыз.
«Керуен сарай» кешені
Жұмыс уақыты: 9:00-00:00.
Бағасы: кешенші аралаған тегін.
«Керуен сарай» — қаланың заманауи келбеті. Көпшілік бұл жерді «қазақстандық Венеция» деп айтады. Кешеннің қақ ортасындағы су арнасы мен ондағы қайықтар Түркістанның аптабында біраз адамның аялдап, тынығатын жеріне айналды. Бұл жерден ерекше ғимараттар мен ең ірі сауда дүкендерін де табасыз. Керуен сарай ішіндегі көпірден кесенеге қарар болсаңыз, ескі және жаңа қаланың үйлесім тапқан көрікті бейнесіне куә боласыз.
Кешкі уақытта кешен ішінде ғажап шоу басталады. Субұрқақтар музыка ырғағымен билеп, актерлер қайықта «Қыз Жібек» қойылымын қояды. Бұл шоуды тамашалаған тегін. Сондықтан кешкі 20:00-ге қарай жағалаудан орын тауып, ыңғайланып жайғасып алыңыз. Шоу жазда болады.
Ұшатын театр (Алтын самұрық)
Жұмыс уақыты: 12:00–20:00.
Бағасы: ересектерге — 7 800 теңге, балаларға — 6 300 теңге. Әр сейсенбіде билеттер 50% жеңілдікпен сатылады.
Бұл — Керуен сарай кешенінің символына айналған алтын жұмыртқа пішінді ғимарат. Оның сырты қазақтың «Алтын самұрық» ертегісі желісіне сай әрленген. Бір қарағанда биік ағаштың басында самұрық жұмыртқалап кеткендей әсер қалдырады. Бірақ бұл тек сыртқы келбеті ғана. Ал ішінде Орталық Азияда баламасы жоқ 8D театр бар. Ол жерде Қазақстанның киелі жерлерін құс ұшар биіктігінен көре аласыз.
Түркістанда не істеуге болады?
Түркістандағы мұражайлар
Сапардың бір бөлігін мұражайлар мен көрмелерге арнаған жөн. Мұнда көне жәдігерлер де, заманауи инсталляциялар да бар.
«Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы
Кесенені аралап болған соң Түркістанның тарихи Ұлттық музейіне де кіруді ұмытпаңыз. Бұл музей қаланың өткені мен бүгінін жалғап тұр. Саяхатшылар үшін маңызды лайфхак: бір билет сатып алып, үш түрлі музейге кіруге болады. Яғни, қосымша шығынданбай-ақ, бірнеше жерді аралауға мүмкіндік бар.
«Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы — 1979 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан тарихи нысан. Оның ішінде археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған ерекше керамикалық бұйымдар, көне қолжазбалар мен ортағасырлық заттарды көруге болады. Әсіресе Тайқазанның тарихы мен оның Түркістанға қайта оралуы жайлы тың деректер жазылған. Бұл нысан сізге Түркістанның тек діни емес, ірі сауда және саяси орталық болғанына да дәлелдейді.
Музейдің ішіндегі сирек жәдігерлер залына міндетті түрде барыңыз. Бұл жерде ғасырлар бойы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде сақталып келген бірегей заттар жинақталған. Солардың бірі — Қабірхана есігі. Бұл есік — ортағасырлық ою-өрнек өнерінің бірегей үлгісі. Оның бетінде алтынмен апталған араб және парсы жазулары бар. Экспозициядағы басқа да құнды дүниелер таңқалдырмай қоймасы анық. Мысалы, Әмір Темірдің сыйлары, қыш ыдыстар, көне ағаш бағаны, қазақ хандығының астанасы болған кезеңдегі мешіттен қалған жәдігерлер осы жерде сақталған.
Яссауи музейі
Яссауи музейі — мені ерекше таңқалдырған нысан. Бұл музейде Қожа Ахмет Яссауидің өмір жолы мен ілімі туралы құнды жәдігерлер сақталған. Музейдің экспозициясы алты үлкен блоктан тұрады. Олардың әрқайсысы туристерге XII ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі тарихи кезеңдерге бойлатады.
«Ұлы Дала елі» орталығы
Кіру билеті: 1800 теңге.
Жұмыс уақыты: 9:00–17:40.
Бұл ғимараттағы экспонаттарды ұстап көре аласыз, әр дүние келушілермен интерактив байланыс орнатады. Орталықтың экспозициясы тоғыз павильоннан тұрады. Әр зал — қазақ халқының қалыптасу кезеңінен басталып, заманауи Қазақстанның жетістіктеріне дейінгі жолды көрсететін тұтас әлем. Мұнда сіз қазақ хандығының картасымен танысып, ұлы хандардың тұлғасын голограмма арқылы көресіз. Көшпенділер мәдениетінің жәдігерлерін виртуал көзілдірікпен тамашалай аласыз. Тарихты заманауи тілде түсіндіретін бұл жерге кемінде екі сағатыңызды арнау керек.
Қайда серуендейміз?
Түркістан — тарих пен кесенелердің ғана қаласы емес. Кейінгі жылдары мұнда заманауи демалыс мәдениетінің қалыптасып келе жатқанына куә болдым. Балалармен серуендеп, музейлерді аралағаннан кейін тынығу үшін жайқалған саябақтар мен су айдындарына барыңыз.
Электрокармен саяхат
Бағасы: әр адамға 2000 теңге.
Жұмыс уақыты: 9:00–00:00.
Түркістанда 26 нысанды бірден көруге мүмкіндік бар. Ол үшін электрокарлар жалға алыңыз. Кесене аумағында тарихи әрі заманауи нысан өте көп. Оның барлығын бір күнде жаяу аралап шығу мүмкін емес. Әсіресе жаздың аптап ыстығында бұл өте ауыр. Бір электрокарға 10 адамға дейін сияды. Үй ішіңізбен немесе топ болып келсеңіз өте тиімді.
Тұңғыш президент саябағы
Кесене маңындағы ерекше саябақтың бірі — Тұңғыш президент саябағы. Саябақтың құрылысы да ерекше. Онда жасанды көл бар. Аумағы да өте үлкен. Саябақ іші заманауи ландшафтық дизайн үлгісінде салынған. Бұл саябақтың басты ерекшелігі — оның ортасында орналасқан жасанды көлі. Көл айналасында демалыс аймақтары, декоратив көпірлер мен гүлзарлар фотосессия жасауды ұнататындар үшін таптырмас локация.
Ескек есу каналы
Ескек есу каналының ұзындығы 2 шақырымнан асады, ал ені 260 метр. Елестетіп көріңізші, айнала сары дала, ал ортада көкпеңбек мөлдір суы бар алып канал! Мұнда тек спортшылар емес, қарапайым туристер де демала алады. Жағалауда веложолдар мен жүгіруге арналған арнайы жабындар төселген. Күннің батарда осы канал жағасына келсеңіз, ғажап көрініске куә боласыз.
Қолөнер бұйымдарын тамашалау
Түркістан — нағыз шеберлер қалашығы. Кесене маңынан қолөнер бұйымдарын тамашалап, жақындарыңызға еш жерде баламасы жоқ сыйлықтар таба аласыз. Керуен сарай кешенінде «СыйLIKE» дүкені бар. Уақытыңыз болса, міндетті түрде барыңыз.
Түркістандағы дәм
Түркістанда аш қалмайсыз. Қаланың әр бұрышында тандыр нан мен хош иісті палау пісіретін дәмхана таба аласыз. Егер сіз қаланың ең қызық жерлерін аралап жүріп қарныңыз ашса, мына тағамдарды міндетті түрде татып көріңіз.
Түркістан палауы
Жергілікті аспаздар күріштің ерекше сорттарын пайдаланады. Сондықтан күріш ерекше жұмсақ. Көбіне палаудың бетіне бөдене жұмыртқасы мен қазы қояды. Дәмханаларға түске қарай барсаңыз, ыстық палаудың үстінен түсесіз. Өзім ең дәмді палау WOW PLOW мейрамханасында сатылады деп білемін.
Тандыр самса
Түркістанның сөлі де, еті де мол тандыр самсалары жайлы айтпай кету мүмкін емес. Әсіресе, базар ішіндегі тандыр самсаға жететіні жоқ. Ал кесене маңынан дәмді самса жегіңіз келсе «Арбат» мейрамханасына барыңыз. Ондағы бір-ақ самсаның өзі тойдырып тастайды.
Тандыр нан
Түркістанда нанның өзі ерекше өнер туындысы іспетті. Себебі бұл жерде тандырдан жаңа шыққан, бетіне күнжіт себілген, бетіне ерекше өрнек салынған сан алуан нан сатылады. Ал оны қолдың қаймағымен жесеңіз, рахатқа батасыз.
Шұбат пен қымыз
Түркістан — түйе шаруашылығы дамыған өлке. Сондықтан мұндағы шұбаттың дәмі өте табиғи әрі емдік қасиеті жоғары. Шөл қысқанда мұздай шұбат ішсеңіз, аптап ыстықта бойыңызды салқындатады.
Түркістанның әйгілі әсібі
Әсіп — нағыз шеберлікті талап ететін тағам. Ол қойдың ішегіне ет, өкпе-бауыр, күріш пен арнайы дәмдеуіштерді толтырып жасалатын шұжық тәрізді деликатес. Түркістан базарындағы әсіптің дәмі ерекше, себебі ол ежелгі рецепттермен жасалып, буға пісіріледі. Жергілікті тұрғындар оны ыстықтай, сорпасымен бірге ішкенді жақсы көреді. Ал екіншісі…
Түркістанның әйгілі кәуабы
Түркістан базарында кәуаптың түрі өте көп: бауыр кәуап, бөбек кәуап, қима кәуап. Бірақ олардың бәріне ортақ бір қасиет бар — олар сексеуілдің шоғына піседі. Сексеуілдің түтіні етке ерекше хош иіс пен дәм береді. Базардағы кәуапшылардың шеберлігі сондай — ет ауызыңызда ериді.
Түркістаннан не ала келген жөн?
Түркістаннан құр қол қайту мүмкін емес. Бұл қаланың базары мен қолөнер дүкендері көздің жауын алатын қазынаға толы. Ал Түркістанның базары мен «Керуен сарайдағы» қолөнершілер аймағы нағыз шығыс колоритін сыйлайды. Қаладан естелік ретінде жақындарыңызға сыйлық алғыңыз келсе, мына тізімге назар аударыңыз.
Керамика мен қыш ыдыстар. Түркістан ежелден қыш шеберлерімен танымал. Бұл жерде атадан балаға мұра болып қалған дәстүрлі кәсіпті жалғастырып отырған шеберлер бар. Солардың қолынан шыққан бұйымдарды өзіңізге естелік ретінде ала кетсеңіз болады. Әсіресе, Яссауи кесенесінің оюлары қайталанған бұйымдар — мәні терең туындылар.
Түйе жүнінен жасалған бұйымдар. Түркістан — түйелі өлке. Сондықтан мұнда түйе жүнінен жасалған шұлықтар, белдіктер мен шәлілер өте сапалы әрі жылы. Базардағы апалардан нағыз қолдан иірілген жүннен жасалған бұйымдарды табуға болады.
Кептірілген жемістер мен шығыс тәттілері. Түркістан базарындағы өрік қақтары, мейіз, жаңғақтар мен түрлі-түсті парвардалар көздің жауын алады. Әсіресе күнге кепкен сары өрік пен Түркістанның жаңғақтары өте дәмді.
Қолөнер бұйымдары. «Керуен сарай» кешеніндегі шеберлерден күмістен соғылған ұлттық әшекейлерді (білезіктер, алқалар) немесе киізден жасалған заманауи стильдегі сөмкелер мен үйге арналған тәпішкелерді сатып алуға болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Түркістанға қай уақытта келген дұрыс?
Ең қолайлы уақыт наурыз бен мамыр немесе қыркүйек пен қазан айлары. Жазда ауа температурасы 45 градусқа дейін көтерілуі мүмкін.
Қалада қалай жүріп-тұруға болады?
Негізгі нысандар бір-біріне жақын. Ұзақ қашықтыққа такси (InDrive, Yandex) немесе біз айтқан электрокарларды пайдаланған өте ыңғайлы.
Билеттер бағасы қандай?
Кесене мен музейлерге кіру ақысы қымбат емес (500–1500 теңге аралығында). Ал «Керуен сарайдағы» шоуларды тамашалаған тегін.
Түркістанға қалай жетуге болады?
Уақытыңыз шектеулі болса, Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайына (HSA) ұшып келген ыңғайлы. Ол қаладан 15-20 минуттық жерде. Ал бюджетіңіз үнемді болса, пойызбен келуге болады. Түркістан теміржол вокзалы — қаланың ескі бөлігінде орналасқан тарихи ғимарат.
Картамен төлеуге бола ма?
Иә, Түркістандағы ірі мейрамханалар, қонақүйлер мен супермаркеттерде Kaspi QR немесе кез келген банк картасы қабылданады. Алайда орталық базардан әсіп, кәуап немесе кәдесыйлар алғанда және электрокарға төлегенде қолма-қол ақша немесе Kaspi аударымдары қажет болады.
Балалармен саяхаттаған ыңғайлы ма?
Түркістан — үй ішімен демалғанға өте қолайлы. Керуен сарайдағы «Ұшатын театр», парктердегі ойын алаңдары мен Тұңғыш президент саябағындағы жасанды көл балаларға ұнары сөзсіз. Сондай-ақ, электрокармен жүрген кішкентай балаларға шаршатпайтын қызық аттракцион деуге болады.
Түркістанда қай жерде қонған дұрыс?
Егер элиталық демалыс қаласаңыз, «Керуен сарай» ішіндегі Karavansaray Hotel немесе Hampton by Hilton қонақүйлерін таңдаңыз. Ал бюджеттік нұсқалар іздесеңіз, кесене маңында ақылы түнеп шығуға болатын үйлер бар.
Автордан саяхатшыларға кеңестер
Түркістанда алты жыл тұрған адам ретінде қаланың ішкі «құпияларын» жақсы білемін. Саяхатыңыз сәтті әрі жайлы өтуі үшін мына кеңестерді жазып алыңыз.
Уақытты дұрыс таңдаңыз. Түркістанда күн өте ыстық. Сондықтан тарихи нысандарды аралауды таңертең ерте (сағат 08:00–11:00) немесе кешкі салқында (18:00-ден кейін) жоспарлаңыз. Түскі уақытта (13:00–17:00) музейлердің ішінде немесе кондиционері бар «Керуен сарай» кешенінде болғаныңыз абзал.
Электрокар жүргізушілерімен сөйлесіңіз. 2000 теңгеге 26 нысанды аралататын электрокарлар — нағыз олжа. Бірақ бір құпия бар: жүргізушілердің көбі — жергілікті жігіттер, олар қаланың тарихын гидтерден кем білмейді. Олардан қызық аңыздар сұраңыз, ең жақсы фотолокацияларды да солар көрсетеді.
Күннен қорғану. Түркістанның ауасы өте құрғақ. Қолыңыздан үнемі су жүрсін. Сондай-ақ күннен қорғайтын крем мен бас киімді (немесе қолшатыр) ұмытпаңыз. Тіпті 15 минут күн астында жүру теріңізге әсер етуі мүмкін.
Кешкі шоуды өткізіп алмаңыз. «Керуен сарайдағы» қайықтар шеруі күн сайын кешкісін өтеді (уақыты мезгілге қарай өзгеруі мүмкін, әдетте 20:00 немесе 21:00-де). Бұл шоуды көру үшін алдын ала су жиегінен ыңғайлы орын иеленіп алыңыз, себебі көрермен өте көп болады.
Суретті салған — Кира Кустова.
