Хиуаны аралап қайтайық: ләзгі билейміз, шөлдегі күнбатысты көріп, бал қауын жейміз
Қала емес, музей дерсіз бұл жерді.
Ичан-Қаланың Батыс қақпасынан кіріп, шақшиған күнге көзіңді сығырайтасың. Ашсаң, алдыңнан көгілдір өрнекпен көмкерілген мұнаралар мен сары кірпіштен салынған медреселер шыға келеді. Менің Өзбекстанмен және бір кездері Жібек жолының маңызды қалаларының бірі болған Хиуамен таныстығым осылай басталды. Үш күннің қалай өткенін байқамай қалдым: көне сәулетті көрдім, жергілікті тағамдардан дәм таттым, үйіп-төгіп кәдесый алдым. Бәрін рет-ретімен баяндап берейін.
Хиуаға қалай жетуге болады?
Хиуаға жетудің ең жылдам жолы — көрші Үргенішке ұшу. Хиуаға ең жақын әуежай сонда, қаладан небәрі 30 шақырым жерде. Әуежайдан тағы 20–30 минут жүрсеңіз, Ичан-Қаланың әйгілі медреселері, мұнаралары мен көне қабырғаларына жетесіз.
Биыл күзде Алматыдан жеткен тіпті жеңілдеді: FlyArystan Үргенішке тұрақты тікелей рейс ашты. Бір бағытқа билет 49 мың теңгеден басталады. Бұл — Хиуаға 3–4 күнге барып қайтқанға ыңғайлы нұсқа. Өзіңізбен 7 келіге дейін қол жүгін алып, артық шығынсыз саяхаттауға болады. Ал көп кәдесый, мата немесе кептірілген жеміс әкелгіңіз келсе не жай ғана шабаданмен жүргенді ұнатсаңыз, багажды билетке алдын ала онлайн қосып қойған дұрыс.
Үргеніш әуежайынан Хиуаға үш жолмен жетуге болады:
- Таксимен. Ең оңай әрі жайлы жол. Яндекс Go сияқты қосымшамен шақырған такси шамамен 110 мың UZS (шамамен 4 085 KZT) тұрады.
- Маршруткамен. Көлік ауыстырып мінуге қарсы болмасаңыз, осы нұсқаны таңдауға болады. Алдымен таксимен Dehqon Bozor базарына жетесіз. Оған шамамен 20 мың UZS (шамамен 743 KZT) кетеді. Сол жерден Хиуаға жүретін «Дамасқа» отырасыз. Алты адам мінетін көліктегі бір орын 10 мың UZS (шамамен 371 KZT) тұрады.
- Электричкамен. Бұл — жаңа, бірақ әзірге аса ыңғайлы емес нұсқа. Үргеніш — Хиуа электричкасының билеті 25 мың UZS (шамамен 929 KZT), оны онлайн алуға болады. Мәселе — электричка күніне екі-ақ рет жүреді. Хиуаға таңертең 08:40–09:22 аралығында немесе түнге қарай 22:30–23:22 аралығында жетуге болады. Ал Хиуадан Үргенішке 21:00–21:42 аралығында бір-ақ рейс бар. Сондықтан электричка кестесі ұшағыңыздың уақытына сәйкес келсе ғана осы жолды таңдаған дұрыс.
Хиуаның ішінде көретін не бар?
Хиуа — Орталық Азиядағы ең көне қалалардың бірі. Көршілерімен болған қақтығыстар мен моңғол шапқыншылығын бастан өткерсе де, көне сәулетін сақтап қалған. Қазір тарихи ғимараттардың көбі Ичан-Қала қамалының ішінде орналасқан. Сондықтан Хиуамен танысуды осы жерден бастаған дұрыс. Оның үстіне ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне кірген жерді де көріп қайтасыз. Аралап шыққанға бір-екі күн жетеді.
Ичан-Қала
Мекенжайы: Болтаев көшесі, 41.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–20:00. 20:00–23:00 аралығында кіру тегін, бірақ музейлер жабық болады.
Билет бағасы: кешенге екі күндік ортақ билет — 250 мың UZS (шамамен 9 285 KZT), музейлерсіз — 100 мың UZS (шамамен 3 714 KZT). Гид қызметі 60 USD (шамамен 26 мың KZT) басталады.
Ертедегі қалалар бірнеше бөлікке бөлінген. Ичан-Қала деп аталатын цитадельде, яғни ішкі қалада хандар, ақсүйектер мен бай көпестер тұрған. Ал қамалдың сыртындағы Дишан-Қалада, яғни сыртқы қалада қарапайым шеберлер мен шаруалар тұрған.
Қазіргі Ичан-Қаланың келбеті XVI–XIX ғасырларда қалыптасқан. Сол кезде Хорезм мемлекетінің астанасы Гүрганждан Хиуаға көшірілген. Ичан-Қала қазір де тірі қала: мұнда 271 үй бар, шамамен 3000 адам тұрады. Жергілікті жұрт негізінен қолөнермен айналысып, саудамен күнелткен.
Ішке төрт қақпаның бірінен кіруге болады. Туристердің көбі Батыс қақпа — Ota-Darvoza арқылы кіреді. Сол жерде көгілдір плиткадан жасалған алып карта ілулі тұр, қаланы аралағанда бағыт алған ыңғайлы. Кезекке тұрғыңыз келмесе, Шығыс қақпаны — Polvon қақпасын таңдаңыз. Онда адам әдетте азырақ.
Кіреберісте билет сатып, гид қызметін ұсынады. Гид алғаныңыз әбден дұрыс болады. Сонда әдемі қабырғаларға қарап қана қоймай, көне Хорезмде жұрттың қалай өмір сүргенін де түсінесіз. Бірақ ортақ билетке мұнаралар мен бақылау алаңдарына көтерілу, Нуруллабай сарайы, Пахлаван Махмуд пен Саид Аллауддин кесенелеріне кіру кірмейді.
Кешке бұл жерге тағы бір келіңіз. Сағат 20:00-ден кейін Ичан-Қалаға тегін кіруге болады. Музейлер жабылады, есесіне кәдесый дүкендері мен мейрамханалар жұмыс істей береді. Сарғыш шамдар жанып, көне көшелердің әдемі болып кететіні сонша — Кристофер Нолан «Одиссеясын» осында түсіруге келгендей әсер қалады.
Кальта-Минар
Мекенжайы: К. Якубов көшесі.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кіреді.
Серуенді Ата-Дарвоза қақпасынан кірген бойда алдыңыздан шығатын көкпеңбек мұнарадан бастаңыз. Кальта-Минар деген атаудың мағынасы қарапайым — «қысқа мұнара».
Мұхаммад Амин-хан бастапқыда көрші хандықтардағы ең биік мұнараны салмақ болған. Бірақ хан аяқ астынан қайтыс болып, құрылыс тоқтап қалады. Кейінгі хандар құрылысты жалғастыруға тәуекел етпеген. Сөйтіп 1855 жылы мұнара 29 метр биіктікте аяқталмай қалған.
Ел арасында мұнараның сәулетшісі туралы аңыз бар. Оған қарағанда, шеберді Бұхарадағы үлкен құрылысқа шақырмақ болады. Мұны естіген Хиуа ханы ашуланып, құрылыс аяқталған соң шебердің басын алатынын айтып қорқытады. Мұны білген сәулетші қашудың амалын ойластырады. Қолдан қанат жасап, бір күні бітпеген мұнараның төбесінен ұшып кетеді де, содан кейін оны ешкім көрмеген деседі. Мұнара да сол күйі қысқа болып қалған.
Қазір Кальта-Минар — Ичан-Қаланың танымал нышандарының бірі. Мұнараның іргетасы әдеттегіден өте жуан, ал сырты көз тартатын түрлі түсті плиткамен көмкерілген.
Мұхаммад Амин медресесі
Мекенжайы: К. Якубов көшесі.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кіреді.
1855 жылы салынған Мұхаммад Амин медресесі — Хиуадағы ең үлкен медреселердің бірі. Сырттай керуен сарайға ұқсайды. Кальта-Минардың дәл жанында тұрғандықтан, байқамай қалуыңыз екіталай.
XIX ғасырда бұл жергілікті бай басқаратын беделді жекеменшік оқу орындарының бірі болған. 130 бөлмеде 260 шәкірт тұрып, білім алған. Оқу ақылы әрі ұзаққа созылған: қарапайым молда болу үшін 5–6 жыл, ал мүфти қызметіне жету үшін 21 жылға дейін оқу керек болған.
Қазір тарихи ғимаратта «Хиуа» қонақүйі жұмыс істейді, бірақ ішке кез келген адам кіре алады. Екінші қабатқа көтеріліп, тар балкондарын аралап көріңіз. Ол жерден Ичан-Қала мен бұрынғы медресенің ішкі ауласы жақсы көрінеді.
Көне Арк цитаделі
Мекенжайы: Таш-Хаули көшесі.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кіреді.
Көне Арк не «Ескі қамал» — Хорезм хандарының бұрынғы резиденциясы. Балшық қабырғалардың ішінде кезінде қабылдау залы, гарем, мешіттер, тіпті теңге соғатын сарай болған.
Кіреберісте зинданға назар аударыңыз. Онда тұтқындар қамауда отырған. Қазір үсті әйнекпен, тормен жабылған. Ал туристер оны тілек тілейтін субұрқақ көргендей ішіне тиын тастап кетеді.
Сарай көгілдір түсті дәстүрлі майоликамен әдемі безендірілген. XVII ғасырдағы түпнұсқа плитканы қазіргі көшірмесінен ажыратқан оңай: ескі майолика қабырғаға шегемен қағылған. Өйткені ол кезде плитканы қабырғаға берік ұстап тұратын ерітінді болмаған.
Ыстықтан шаршасаңыз, қабылдау залына кіріңіз. Мұнда көне «кондиционерлер» — айвандар бар. Бұл — үш жағынан жабық, ағаш бағаналы биік террасалар. Оның жұмысы қарапайым: ыстық ауа жоғары көтеріліп, салқын төбеге жетеді де, төменге салқын леп болып түседі. Бұрын маңайдағы бақтар мен хауыздар да ауаны салқындатып тұрған.
Көшпенді ата-бабасы бар жұртқа тағы бір қызық деталь бар. Қабылдау залында кірпіштен қаланған дөңгелек алаң тұр. Гидтің айтуынша, хан көшпенділердің тұрмыс салтын құрметтеген, сондықтан елшілерге сарайдың ішіне кәдімгі киіз үй тігуге рұқсат еткен. Ханның қабылдауына кейде айлап күтуге тура келген. Бірақ қабылдауы күткенге тұрарлық болған: қонақтар тақ залының сән-салтанатына таңырқап қайтқан деседі. Қабырғалары өсімдік өрнекті гипспен безендіріліп, кілемдермен көмкерілген. Ал тақ тик ағашынан жасалып, анар бейнесімен әшекейленген.
Хорезмдіктердің алысқа ойлағанын көрсететін тағы бір қызық дерек бар. Ханзада дүниеге келгенде сарай қызметкерлері бірден тура 300 терек отырғызған. Ханзада 18 жасқа толғанда оған міндетті түрде сарай салынған. Сол уақытқа дейін теректер өсіп, құрылысқа дайын ағашқа айналады.
Таш-Хаули сарайы
Мекенжайы: Таш-Хаули көшесі.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кіреді.
Таш-Хаули не «Тас сарай» Ичан-Қаланың шығыс бөлігінде орналасқан. Оны Аллақұли хан салдырған. Хан сарайды безендіруге ақша аямаған, сондықтан мұнда қымбат материал көп қолданылған.
Кірген бойда әйнек астында тұрған ескі автомобиль көзіңізге түседі. Оның жүрісі — нөл шақырым. Өйткені көлік тас төселген көшелермен жүруге емес, арнайы рельспен қозғалуға арналған.
Сарайда үш ішкі аула мен 260 бөлме бар. Оның ішінде гарем, қабылдау орны мен сот залы да болған.
Тарихи деректерде хан сарайды екі-ақ жылда салып бітіруді талап еткені айтылады. Көп сәулетші мұндай мерзімге үлгеру мүмкін емес деп бас тартқан және сол үшін ажал құшқан деседі. Жобаға келіскен жалғыз шебер — Қаландар Хиуағи. Бірақ құрылыс бәрібір сегіз жылға созылып, 1830–1838 жылдары жүрген. Сәулетші бірде материал кешікті, бірде ақша жетпеді деп құрылыстың неге созылып жатқанын түсіндіруге мәжбүр болған. Ақырында Аллақұли хан сарайды қатты ұнатып, шеберді өлімге қимайды.
Сарай кәдімгі лабиринт сияқты, адасып кете жаздайсыз. Тарихшылар мұнда 139-дан астам есік барын айтады. Ғимаратты аралап жүргенде өте аласа есіктер бірден байқалады. Оның екі себебі болған. Біріншіден, кірген адам еріксіз иіліп, құрмет көрсетеді. Екіншіден, аласа есік қыста жылуды сақтап, жазда ауаны табиғи жолмен салқындатуға көмектескен.
Есіктерден бөлек, ағаштан ойып жасалған бағандар мен төбеге, айвандардағы майоликаға назар аударыңыз. Оларды халық «данышпан» деп атаған Абдулла Жин деген шебер жасаған.
Жұма мешіті
- Зороастрлық баған
- Әлемдік діндер жазылған баған
Мекенжайы: Пахлаван Махмуд көшесі.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кіреді.
Бұл — Ичан-Қаладағы маған ең қатты ұнаған ғимарат. Сондықтан мұнда асықпай жүрген дұрыс. Мешіттің тарихы X ғасырдан басталады, бірақ оның орнында одан да көне ғибадат орны болған. Кей тарихшылардың пікірінше, Хорезмде зороастризм кең тараған б.з.д. VI ғасырда осы жерде қасиетті от жанған.
Ғимараттың өзгеше өткені сәулетінен де көрінеді. Жұма мешітінде біз үйренген күмбез де, үлкен аула да, айван да жоқ. Кірпіш қабырғаның артында бір қабатты ғимарат тұр. Оның тегіс шатырын 218 ағаш баған ұстап тұр. Ішке жарық төбедегі екі тесіктен ғана түседі. Қабырғаларға мұқият қарасаңыз, зороастризмді ұстанған жұрт от жағылған ыдыстарды қойған ойықтарды әлі де көруге болады.
Бағандардың өзі бөлек айтқанға тұрарлық. Олар тұтас қарағаш, тик пен терек діңінен ойылған. Әр бағанның өрнегі бөлек, өйткені олар әр кезеңде — X–XIV ғасырлар аралығында және кейінгі жөндеу жұмыстары кезінде қойылған.
Өрнектерді қарап жүргеннің өзі қызық, кәдімгі детективке айналасыз. Бір шебер оюға ислам, христиан мен буддизм символдарын қатар енгізген. Екіншісі зороастризмдегі от биін бейнелеген. Ал армян шебері ағашқа дәстүрлі крест ойып қалдырған. Жергілікті археологтар мен тарихшылар осы бағандардың сырын ондаған жыл бойы зерттеген.
Пахлаван Махмуд кесенесі
Мекенжайы: Пахлаван Махмуд көшесі.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кірмейді, кіру — 20 мың UZS (шамамен 743 KZT).
Кесененің зүбәржат түсті күмбезі — Ичан-Қаладағы ең үлкен күмбез. Сондықтан алыстан-ақ көрінеді. Бірақ бастапқыда бұл жер аса көзге түсе қоймаған.
Мұнда қарапайым халық арасынан шыққан ақын әрі қолөнерші Пахлаван Махмуд жерленген. Ол емшілік қасиетімен де танылған. Жұрт ол туралы аңыздар айтып, қабірі көп ұзамай зиярат ететін орынға айналған. 1664 жылы қабір үстіне кесене тұрғызады. Бірақ келе бастаған адам көбейіп, ғимарат тарлық етеді. Сөйтіп Хиуа ханы кешенді кеңейтіп, мешіттер салуды және бәрін майоликамен әсемдеуді бұйырады.
Кесененің іші көгілдір мозаикамен көмкерілген. Өрнектердің арасына Пахлаван Махмудтың өлеңдері жазылған. Жергілікті жұрт оны әлі күнге қаланың қамқоршысы санайды. Кешен аумағында Хиуа хандары әулетінің қабірлері де бар.
Тағы бір қызық нәрсе: Хиуада қайтыс болған адамды жерге көмбей, кірпіштен жер үстіне мазар салған. Оның бір себебі қарапайым — жерасты суы жер бетіне тым жақын. Екінші себебі көне зороастризм дәстүрімен байланысты: ол бойынша жерді мәйітпен ластауға болмайды деп есептелген. Тіпті ертеректе марқұмдарды арнайы «үнсіздік мұнараларында» 40 күн қалдырып, құзғын құстарға жемтік еткен.
Ислам-Қожа мұнарасы
Мекенжайы: Ислам Қожа көшесі.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кіреді, бірақ төбесіне көтерілу бөлек төленеді — 100 мың UZS (шамамен 3 714 KZT).
Бұл — Өзбекстандағы ең биік мұнара. Орталық Азияда одан биігі тек Түркіменстандағы Көнеүргеніште бар. Биіктігі 56 метр мұнара алыстан көрінеді. Оны бас уәзір Ислам Қожа екі-ақ жылда салдырған. 1910 жылы мұнараның төбесінен молда азан шақырған.
Мұнараның тағы бір маңызды қызметі — оның төбесінде қарауыл отырған. Қазір сол шолу алаңына туристер де көтеріле алады. Ол үшін бөлек 100 мың UZS (шамамен 3 714 KZT) төлеу керек. Бір қызығы, мұнаралар исламмен бірге пайда болмаған.
Мұндай биік құрылыс Хорезмде арабтар келгенге дейін де болған. Олар тұщы суы бар құдықтардың орнын көрсетіп тұрған. Шөл кезген адамдарға мұндай мұнаралар маңызды белгі болған. Араб тіліндегі «мұнара» сөзінің «маяк» деген мағына беруі де сондықтан.
Нуруллабай сарайы
Мекенжайы: Нажмиддин Кубро көшесі, 31.
Жұмыс уақыты: күн сайын, 08:00–18:00.
Билет бағасы: ортақ билетке кірмейді, кіру — 100 мың UZS (шамамен 3 714 KZT).
Ичан-Қалаға жақын, сыртқы қала Дишан-Қалада Хиуа хандарының жазғы резиденциясы орналасқан. Ол 1912 жылы салынған. Бұл кешен бұрынғы хан сарайларына мүлде ұқсамайды: мұнда Хорезм сәулеті мен орыс модерні араласқан.
Ішінде алып айналар, аспашамдар, түрлі түске боялған ағаш төбелер мен гипстен ойып жасалған өрнектер бар. Интерьердің көп бөлігін Петербургтен тапсырыспен алдырған немесе Хиуада тұрған неміс шеберлеріне жасатқан.
Сарай атауының хан әулетіне еш қатысы жоқ. II Мұхаммад Рахим-хан мұрагеріне осы жерден сарай салмақ болғанда, мұнда Нуруллабай деген бай саудагердің бағы тұрған. Саудагер жерін беруге келіседі, бірақ жаңа сарай менің атыммен аталуы керек деп шарт қояды. Бір қызығы, хан уәдесінде тұрады. Сөйтіп саудагердің аты тарихта мәңгі қалады.
Кешенде гарем бөлмелері, бақты аулалар мен Өзбекстанның алғашқы фотографы әрі кинооператоры Худайберген Девановқа арналған тамаша экспозиция бар. Оған бұл өнерді Хиуада тұрған неміс үйреткен. Девановтың суреттерінің арқасында соңғы хандардың бейнесін және ескі Хиуаның бірегей кадрларын көре аламыз. Өкінішке қарай, оның өмірі қайғылы аяқталған: 1938 жылғы қуғын-сүргін кезінде фотограф домалақ арыз кесірінен атылып кеткен.
Хиуаның сыртында көретін не бар?
Хиуа — бұл өңірдегі көретін жалғыз жер емес. Қаланың орналасуы ыңғайлы: осы жерден зороастризм дәуіріндегі көне қамалдарға және көрші қалаларға тез жетуге болады. Мен де гидпен бірнеше рет қала сыртына шығып қайттым. Орталықтағы мұнаралардың бәрін көріп болсаңыз, басқа орындарға ат басын бұрыңыз.
Эллик-қала: шөлдегі елу қамал елі
Мекенжайы: Қарақалпақстан, Еллікқала ауданы.
Жұмыс уақыты: тәулік бойы.
Билет бағасы: гидсіз көлік жалдау — 40 USD (шамамен 18 мың KZT), гидпен — 100 USD (шамамен 44 мың KZT) басталады. Әр қамалдың аумағына кіру — 20 мың UZS (шамамен 743 KZT).
Қызылқұмның қақ ортасында көне Хорезм өркениетінен қалған б.з.д. III–II ғасырлардағы қамалдар тұр. Археологиялық қазбалар мен Индиана Жонс туралы фильмдердің атмосферасын ұнатсаңыз, бұл жер сізге ұнайды. Қамалдар бүкіл Хорезм оазисіне шашырап орналасқан. Көбі Қарақалпақстан аумағында, Хиуадан көлікпен шамамен екі сағаттық жерде. Мен соның үшеуін көріп үлгердім.
- Аяз-қала
Аяз-қала. Үш қамалдан тұратын, жақсы сақталған кешен. Ең алдымен осы жерге барған дұрыс. Аумағы үлкен, аралауға біраз күш кетеді. Б.з.д. IV ғасырда салынған қамалға жөндеу жұмысы көп жүргізілмеген. Туристердің көбі төбедегі шикі кірпіштен салынған алғашқы цитадельді ғана аралайды. Сол жерден көрші Аяз-қала-2 жақсы көрінеді. Асықпай аралауға шамамен бір сағат кетеді. Автотұрақтың дәл жанында киіз үйден жасалған глэмпинг бар. Сонда түнеуге, тіпті шұбат ішуге болады. Жергілікті жұрт қазақ тіліне өте ұқсас қарақалпақ тілінде сөйлейді, сондықтан сөзін оңай түсінесіз.
- Топырақ-қала
Топырақ-қала. Біздің заманымыздың III ғасырында бұл қамал Хорезмнің астанасы болған. Қазба кезінде мұнда үлкен суреттермен безендірілген сарайдың қалдықтары табылған. Мүсіндер тек шах бөлмелерінде емес, қарапайым үйлерде де тұрған. Тағы бір қызық олжа — ағаш тақтайшаларға жазылған сарай архиві. Соның бірінде соғысқа жарамды ер адамдардың нақты саны жазылған. Қазір бұрынғы байлықтан лабиринттер, бөлмелердің сұлбасы мен баспалдақтар ғана қалған.
- Қызыл-қала
Қызыл-қала. Біздің заманымыздың I–II ғасырларында салынған «Қызыл қамал» Топырақ-қаланың дәл жанында тұр. Кезінде оны қорғап тұрған бекініс болған, кейін моңғолдар қиратқан. Осы үш жердің ішінде Қызыл-қалаға жөндеу ең көп жасалған. Сыртынан жинақы көрінеді, бірақ ішіне кіргенде жаңа бөліктері көне қирандылардан бірден ерекшеленіп тұрады.
Нөкіс: «Шөлдегі Лувр» және соңғы Тұран жолбарысының тұлыбы
Хиуадан екі сағаттық жерде Қарақалпақстан астанасы — Нөкіс тұр. Қаланың мәдениеті бізге жақын: түркі халықтарының ішінде қарақалпақтар қазаққа ең жақын халықтардың бірі саналады.
Қаланың басты мақтанышы — Савицкий атындағы өнер музейі. Өнерсүйер қауым оны жиі «Шөлдегі Лувр» деп атайды. Мұнда 100 мыңнан астам жәдігер сақталған: орыс авангардының үлкен коллекциясынан бастап, көне Хорезмнен табылған дүниелерге дейін бар.
Өңір тарихын тереңірек білгіңіз келсе, Өлкетану музейіне кіріңіз. Арал теңізінің қасіретінен бөлек, біздің өңірлерге Тұран жолбарысының жойылып кеткені де — ортақ трагедия. Осы музейде оның соңғы өкілінің тұлыбы тұр.
Хиуадан Нөкіске таксимен жетуге болады. Яндекс Go-да жол шамамен 100 мың UZS (шамамен 3 714 KZT) тұрады. Арзанырақ жолы — алдымен Үргенішке жетіп, сол жерден шамамен 10 мың UZS (шамамен 371 KZT) маршруткаға отыру.
Үргеніштегі орталық базар: ұшар алдында қауын мен бадам аламыз
Үргеніш халықаралық әуежайынан ұшар алдында Dehqon Bozor базарына соғып кетіңіз. Бұл — Хорезм облысындағы ең үлкен базар. Хиуаға қарағанда таңдау көп, бағасы да жақсы. Ең бастысы — саудаласудан ұялмаңыз.
Базардың шеті көрінбейтін сөрелерінде тау-тау қарбыз, кептірілген жеміс, жаңа піскен нан мен жергілікті қауындар жатыр. Бағасы да жақсы: бір келі қауын — 7 600 UZS (шамамен 282 KZT), бадам — 65 мың UZS (шамамен 2 414 KZT), халуа — 15 мың UZS (шамамен 557 KZT). Жақындарыңызға жеуге болатын сыйлық алуға таптырмас жер.
Қарақұм шөлі: оттан секіріп, ләзгі билеуді үйренеміз
Бағасы: 10 адамға дейінгі топта бір адамға 420 мың UZS (шамамен 16 мың KZT).
Хиуадағы құдық суының салқыны мен ағаш көлеңкесінің қадірін түсіну үшін шөлге бір барып көру керек. Біз жергілікті қонақүй кешені ұйымдастыратын «Құм мысығының түні» экскурсиясына бардық.
Бағдарламаға трансфер, күн батарда ұлттық киіммен фотосессия, жанды музыка мен гидтің Хорезм дәстүрлері туралы әңгімесі кіреді. Мен үшін бұл ұлттық тері бас киім — шөгірме киіп, дутардың үніне ләзгі билеп көргенге таптырмайтын мүмкіндік болды.
Бұл биде ер адамдар екі алақанын қосып, саусақтарын ерекше тәсілмен сыртылдатады. Жергілікті жұрттың бәрі осыны істей алатындай көрінеді. Мен де үйрене бастадым, енді сәл жаттығу керек. Отты айналып билегеннің өзінде бір тылсым нәрсе бар. Әсіресе оттан секіру дәстүрі ғажап көрінеді. Көшпенділер оттың тазартатын күші бар деп сенген.
Хиуаға сапар: 2 күнге дайын маршрут
Мына гидке сүйеніп, екі күнде біраз жерді көріп қайтсаңыз болады.
Бірінші күн: Ичан-Қала мен шөлдегі күнбатыс
Бірінші күнді түгелдей ішкі қала — Ичан-Қаланы аралауға арнаған дұрыс. Серуенді Батыс қақпадан — Ата-Дарвозадан бастаңыз. Қаланың көретін жерлерінің көбіне кіргізетін ортақ билет осы жерде сатылады.
09:00–13:30. Кіреберістегі көгілдір картаны қарап алып, жергілікті саудагерлерден үлпілдек шөгірме киіп көреміз. Қақпадан өте сала Мұхаммад Амин-хан медресесі мен әйгілі Кальта-Минарды көресіз. Одан кейін асықпай Көне Арк сарайына барып, хан бөлмелерін аралап, неміс меннониттері музейіне кіріп шығуға болады. Шығаберісте сәкіге отырып кофе ішіп, мұнараға жоғарыдан қарап отырыңыз.
Одан кейін Таш-Хаули сарайының лабиринттерінде адасып көреміз. Киіз үйге арналған дөңгелек алаңдарды байқамай кетпеңіз. Түске қарай күн қызғанда Жұма мешітіне кіріп, салқындап, ағаш бағандардағы жұмбақ өрнектердің сырын іздеп көруге болады.
13:30–15:00. Түскі асқа Tapas мейрамханасына кіріңіз. Ол жерден қалаға жоғарыдан қарауға болады. Біраз демалып алған соң Пахлаван Махмуд кесенесіне барып, көгілдір мозаикасын көріңіз.
15:00–17:30. Келесі аялдама — Мамун академиясының музейі. Мұнда Хиуа хандығының ғалымдары мен ойшылдары туралы көбірек білуге болады. Одан кейін Ичан-Қаладағы ең биік ғимарат — Ислам-Қожа мұнарасына көтерілеміз. Төмен түскен соң қамалдың сыртына, Дишан-Қалаға шығып, Хиуа хандарының соңғы мекені болған Нуруллабай сарайын көреміз.
Хиуада көп жаяу жүресіз. Сондықтан ыңғайлы аяқкиім мен SPF крем міндетті түрде керек. Сыртқы қаламен жүргенде жолдан өткенде де абай болыңыз. Жергілікті жүргізушілер жаяу жүргіншіге жол бере бермейді, кейде тіпті «зебраға» жақындағанда жылдамдықты арттырып жіберетіндей көрінеді. Көліктерді өткізіп алып, содан кейін көшеден өткен дұрыс.
17:30–22:00. Кешке Тим қолөнершілер базарынан кәдесый алып, Қарақұмға экскурсияға аттанамыз. Ләзгі билеп, от басында шай ішеміз. Осындай ұзақ күнді түнгі Ичан-Қала көрініп тұратын Ayvan by Zaravshan мейрамханасында кешкі аспен аяқтауға болады.
Екінші күн: шөлдегі қамалдар, жібек пен иммерсив театр
Екінші күнді түгел Нөкіске арнауға болады. Жол мен музейлерге бір күн кетеді. Тағы бір нұсқа — Еллікқалаға барып, көне Хорезмді аралау. Қамалдарды таңдап, кешке Хиуаға қайтатын болсаңыз, маршрут мынадай.
07:30–13:30. Таңертең ерте бірінші қамал — Аяз-қалаға жолға шығамыз. Қирандыларды бір сағаттай аралап, Қызылқұм аясында панорамалық суретке түсеміз. Одан кейін көне Хорезмнің бұрынғы астанасы Топырақ-қалаға барамыз. Шөлдегі сапарды үшінші бекініс — Қызыл-қалада аяқтаймыз.
13:30–17:00. Түске қарай Хиуаға қайтамыз. Тамақтануға жергілікті жұрт жақсы көретін Khiva Moon мейрамханасына баруға болады. Біраз тыныққан соң Khiva Silk Fabric жібек фабрикасына барамыз. Мұнда жібек матаның қалай тоқылатынын көріп, шарф немесе төсек жаймасын фабрика бағасымен сатып алуға болады.
17:30–21:00. Кешке Надиршахтың иммерсив шеруіне барамыз. Бұл жай спектакль емес: мұнда нан пісіру мастер-класы, қуыршақ театры және, әрине, ләзгі биі бар. Екі күндік сапарды Sofra Restaurant мейрамханасындағы кешкі аспен аяқтауға болады.
Хиуада не жеген дұрыс: жасыл лағман, жұмыртқалы қамыр мен шикі сиыр еті
- Шивит оши
- Тухум-барак
- Люля кебаб
Жылына 300 күннен астам күн ашық болатын бұл өңірде жергілікті жұрт көкөнісі көп, жеңіл тамақты жақсы көреді. Хорезм асханасы Өзбекстанның басқа өңірлерінен қатты ерекшеленеді. Кей тағамды басқа қаладан мүлде таппайсыз.
Таныстықты шивит ошиден бастаңыз. Бұл — жергілікті жұрт мақтан ететін жасыл кеспе. Қамырына аскөкті молынан қосады. Оны салқын күйінде бұқтырылған сиыр еті, көкөніс және қышқыл сүттен жасалған соуспен береді.
Тағы бір ерекше тағам — тухум-барак. Сырттай вареникке ұқсайтын жұп-жұқа қамырдың ішіне пісірер алдында шикі жұмыртқа мен сүттен жасалған сұйық салма құяды.
Асқазаны мықты адамдар ижжаннан дәм татып көре алады. Бұл — ерекше жиындарға дайындалатын маусымдық тағам. Оны майдалап туралған шикі сиыр етіне көп көк пен дәмдеуіш қосып жасайды.
Ал үйреншікті тағам жегіңіз келсе, Хорезм палауына тапсырыс беріңіз. Жергілікті жұрт оны «ақ палау» деп атайды. Палау зығыр майына сары сәбіз, зире, бөріқарақат, ноқат пен қой етін қосып дайындалады.
Тіпті фастфуды да бөлек. Хорезм пиццасы мен бургері қызанақ пен сарымсақ жағылған жұқа наннан жасалады, ал бургерге туралған сиыр еті қосылады.
Ал мен үшін ең үлкен жаңалық — жергілікті балық болды. Қытырлатып қуырған ыстық сазанды жегенде басқа дүниенің бәрін ұмытып кетесің.
Осының бәрін қайда жеп көруге болады?
Ичан-Қаланы аралап жүрсеңіз, Tapas мейрамханасына кіріңіз. Ол жерден Кальта-Минар жақсы көрінеді. Тухум-барак пен шивит оши де дәмді.
Кешке түнгі қаланы жоғарыдан көргіңіз келсе, үш қабатты Ayvan by Zaravshan мейрамханасына барыңыз. Мұнда ұлттық тағамдар мен кәуап алған дұрыс.
Хорезм палауының үлкен әрі тойымды порциясын жегіңіз келсе, дәстүрлі Khiva Moon шайханасына барыңыз. Ал кешке интерьері әдемі жер іздесеңіз, Sofra Restaurant жақсы нұсқа. Орташа чек мұнда қымбатырақ, бірақ тамағы соған тұрады.
Айтар тағы бір кеңесім: Arda Khiva Oasis қонақүй кешенінің маңында болсаңыз, мейрамханасына міндетті түрде кіріңіз. Өмірімдегі ең дәмді қуырылған сазанды осы жерден жедім.
Хиуадан не әкелуге болады: шарап, ағаш трансформерлер мен арзан шапан
Ұлттық киім мен кәдесыйдың көбі Ичан-Қалада сатылады. Бірақ жергілікті жұрттың айтуынша, қамал ішіндегі сатушылар туристерге бағаны үш-төрт есе көтеріп айтады. Сондықтан саудаласудан ұялмаңыз. Сәнді шапанды 300 мың сум десе, 200 мың сумға дейін түсіруге әбден болады. Ал Хиуада танысыңыз болса, сатып алуға көмектесуін сұраңыз. Жергілікті адамға әлдеқайда арзан береді.
Мен туристер көп жүретін жерде артық ақша төлегім келмей, сол заттарды арзанырақ жерден іздедім. Бір қызығы, Хиуа базарынан да, Үргеніштен де кәдесый дүкенін таба алмадым. Саудагерлерге ол жақта отыру тиімсіз болғандықтан, бәрі цитадельге көшіп кеткен екен. Дегенмен қамал сыртынан бір «құпия» жер таптым. Мекенжайын төменде айтамын.
Жергілікті пино-нуар мен кітап қоятын ағаш тұғыр
Жергілікті жұрт Chateau Hamkor өзбек шарабын, әсіресе пино-нуарын қатты мақтайды. Sarbast сырасының жұмсақ лагер дәмі де ұнайды. Қонаққа бара жатсаңыз, жақсы сыйлық.
Тағы бір пайдалы дүние — бірде-бір шегесіз құрастырылған ағаш кітап тұғыры. Оны бес түрлі қалыпқа келтіруге болады, тіпті смартфон қоятын тұғыр ретінде де пайдаланасыз. Бұл — Хорезмнің дәстүрлі ағаш ою өнерінің бір үлгісі. Жақындарыңызға ерекше сыйлық болады.
Қолмен боялған жібек пен әйгілі «Гурвак» қауыны
Жібек төсек жаймасы, шарф пен орамал алғыңыз келсе, жергілікті фабрика жанындағы дүкенге барыңыз. Орамал бағасы 15 USD (шамамен 6 591 KZT) басталады. Табиғи жібек үшін аса қымбат емес.
Кәдімгі принті бар матаны да, қолмен салынған ерекше өрнегі бар бірегей орамалды да табуға болады.
Үргеніштегі Dehqon базарында бәрі бар: жаңа піскен нан, жаңғақ, тау-тау науат пен кептірілген жеміс. Мен сол жерден әйгілі «Гурвак» қауынын 23 мың UZS (шамамен 854 KZT) және жарты келі халуаны 14 мың UZS (шамамен 520 KZT) сумға алдым.
Шапан: Ичан-Қалаға қарағанда екі есе арзан қайдан алуға болады?
Өзбекстаннан жеңіл жазғы шапансыз қайту мүмкін емес. Ичан-Қаланың ішінде таңдау өте көп, бірақ баға 150 мың UZS (шамамен 5 571 KZT) басталады.
Мен Хиуа базарынан Qadr дейтін шағын бутик тауып алдым. Мұнда киім әлдеқайда арзан. Дүкеннің Telegram чаты да бар, сатып алушылар бағаны сол жерден сұрайды.
Сөйтіп қала орталығында 150 мың сум сұраған шапанды 70 мың UZS (шамамен 2 600 KZT) сумға алдым. Дүкенде киімнен бөлек орамал, жейде мен магнит сатылады. Ичан-Қаладағыдай таңдау көп емес, есесіне бағасы жақсы.
Жиі қойылатын сұрақтар
Хиуаға қай кезде барған дұрыс?
Хиуаға баруға ең жайлы мезгіл — көктем, наурыздан мамырға дейін және күз, қыркүйектен қарашаға дейін. Бұл уақытта аптап ыстық та, түнгі суық та болмайды.
Күздің тағы бір жақсы жағы — жергілікті қарбыз бен қауын піседі, базарлар жеміске толады. Жазда температура +40 °C-тан асып кетеді. Сондықтан жергілікті жұрттың өзі шаруасын таңғы 10-ға дейін не кешкі 19:00-ден кейін бітіруге тырысады. Ал қысы Қазақстанның солтүстігімен салыстырғанда жайлы. Температура нөлдің маңайында болады, көшеде турист те аз.
Ақшаны қалай төлейміз?
Жақсы мейрамхана мен кафелерде терминал бар. Ал базарлар мен шағын дүкендерде көбіне қолма-қол ақша немесе жергілікті банк арқылы аударым ғана қабылдайды.
Банкомат көп емес. Сондықтан кәдесый мен тамаққа жететін ақшаны бірден артығымен шешіп алған дұрыс. Комиссиясы көп емес, сондықтан айырбастау үшін долларды өзіңізбен бірге алып жүрудің де қажеті жоқ.
Интернетті қалай қосуға болады?
Байланыста жүру үшін Қазақстандағы операторыңыздың роумингін қосуға болады. Мысалы, Altel бір аптаға 1,5 ГБ интернетті 3590 теңгеге ұсынады.
Телефоныңыз eSIM қолдаса, Airalo қосымшасын пайдалануға болады. Бір аптаға 3 ГБ шамамен 9 USD (шамамен 3 955 KZT), ал шексіз интернет 28 USD (шамамен 12 мың KZT) тұрады.
Ең тиімдісі — әуежайдан жергілікті SIM-карта алу. Мысалы, UCell-де айына 70 ГБ интернет пен шексіз қоңырау кіретін тарифтер 70 мың UZS (шамамен 2 600 KZT) басталады.
Хиуада 2GIS істей ме және барарда не білген дұрыс?
Өзбекстанда Telegram өте танымал. Гидке де, дүкенге де осы жерден жазуға, тіпті тамақ жеткізуге тапсырыс беруге болады. Біз үйренген WhatsApp мұнда соншалық танымал емес.
Ал Хиуада 2GIS мүлде істемейді. Google Maps пен Яндекс Карта кейде ескірген ақпарат көрсетуі мүмкін. Бірақ керек жерді тауып, пікірлерді оқуға екеуі де жетеді.
Хиуада қайда тұрған дұрыс?
Хиуада кез келген талғам мен бюджетке сай баспана бар. Мен заманауи Arda Khiva Oasis кешенінде тұрдым. Мұнда мейрамханалар, гондола жүзетін каналдар бар, экскурсияға да тапсырыс беруге болады. Маған әсіресе ләзгі биі мен нан пісіру көрсетілетін «Хорезмшах халықпен амандасады» шоуы ұнады.
Ал тарихтың дәл ортасында тұрғыңыз келсе, Ичан-Қала қақпасының жанындағы Orient Star Khiva Hotel қонақүйін қараңыз. Қонақүй 1855 жылы салынған нағыз медреседе орналасқан. Таңғы асы бар бөлмелер 27 мың теңгеден басталады. Қонақтарға тыныш ауласы мен көне тарихи ғимараттың ішінде түнеген ұнайды.
