Петропавлда көретін не бар: тарихи диірмен, көпестер үйі мен хан резиденциясы
Қақаған қыста пальма өсіп тұратын қала.
Петропавлға алғаш іссапарға аттанарда қала Қазақстанның ең солтүстігінде орналасқан өңір екенін және жергілікті халық оны қысқартып «Питер» деп атайтынын ғана білуші едім. Қаладан ерекше ештеңе күткен жоқпын, тек іші терімен қапталған етік сатып алдым. Оным дұрыс болыпты.
Бірақ Петропавл мені таңғалдырды. XIX ғасырдан қалған сәулет өнері, ерекше мейрамханалар, әдемі табиғат — қалада турист көретін қызық көп екен. Қызылжар аталған қазақ жерінде 1752 жылдан бері талай өзгеріс болды: әуелі бекініс салынды, кейін көпестер сауда жасайтын қалаға, одан соң облыс орталығына айналды. Петропавл Транссібір теміржолының бойында орналасқан. Ендеше, кеттік, қаланы аралайық.
Петропавлдың ең көрікті жерлері
Қалада көпестер салдырған ескі үйлер әлі күнге дейін сақталған. Сібір бароккосы стиліндегі әдемі ғимараттар да жақсы күйде тұр. Ескі көшелерді аралап жүріп адасып кетпеуіңіз үшін алдымен көруге тұрарлық тарихи орындарды жинадық.
Абылай хан резиденциясы
Мекенжайы: Кәрім Сүтішев көшесі, 1б.
Жұмыс уақыты: 09:00–18:00, дүйсенбі — демалыс.
Кіру ақысы: ересектерге — 300 теңге, студенттерге — 200 теңге, балаларға — 100 теңге.
Қазақ хандығына ғасырлар бойы көрші мемлекеттермен — Ресей империясымен, Жоңғар хандығымен, кейін Цин империясымен санасуға тура келді. Абылай хан осы күрделі саясатта шеберлік танытты. Үш жүздің басын біріктіріп, ел шекарасына жасалған шабуылдарға тойтарыс берді. Сол кезеңдегі дипломатиялық келісімдердің бірі ретінде 1752 жылы Есіл өзенінің бойында Ресей империясының шекаралық бекінісі — Әулие Петр қамалы салынды.
Біраз уақыттан кейін Абылай ханның өтінішімен бекініс ішінде оған тоқтайтын үй тұрғызылды. Бұл кезде қоныс аударушылар көбейіп, жергілікті халыққа қысым да күшейген еді: мал айдап әкету, казак жасақтарының шабуылы, жерді тартып алу сияқты оқиғалар жиілеген. Сондықтан хан резиденцияға тек тынығу үшін емес, түрлі дауды шешу үшін де келген.
Абылай хан 1781 жылы қайтыс болды. Ал қазіргі ақ-жасыл түсті ғимарат бұрынғы ағаш үйдің орнына 1829 жылы салынған. Келушілерді ат үстіндегі ханның үлкен мүсіні қарсы алады. Музейде дала өмірінен сыр шертетін бұйымдар — шоқпарлар, сауыт-саймандар және Абылай ханның жеке заттары қойылған.
Солтүстік Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі
Мекенжайы: Қазақстан Конституциясы көшесі, 48.
Жұмыс уақыты: 10:00–19:00, дүйсенбі — демалыс.
Кіру ақысы: ересектерге — 300 теңге, студенттерге — 200 теңге, балаларға — 100 теңге.
Өлкетану музейін аралауға кемінде екі сағат бөліңіз. Көретін дүние көп. Музейдің бас ғимараты да XIX ғасырдан қалған сәулет ескерткіші. Бұрын мұнда кәсіпкер Т. Л. Аркельдің зәулім үйі болған. Музей қорында Петропавл тарихына қатысты 350 мыңнан астам жәдігер сақталған.
Алдымен палеонтология залына кіріңіз. Онда бизондардың бас сүйегі мен мамонттардың азу тістері қойылған. Содан кейін қаланың тарихи ғимараттары туралы стендті іздеп табыңыз. Бір кездері Петропавлда салтанат қақпасы болған!
Солтүстік Қазақстан университетінің астрономиялық обсерваториясы
Мекенжайы: Пушкин көшесі, 101.
Жұмыс уақыты: дүйсенбі–жұма, 09:00–18:00, алдын ала жазылу қажет.
Кіру ақысы: топтық экскурсия — бір адамға 800 теңгеге дейін.
Бастапқыда обсерваторияға бару жоспарымда жоқ еді. Бірақ кіріп шыққаныма өкінбедім. Планетарий мен обсерватория Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университетіне қарайды.
Мұнда айнасының диаметрі 77 сантиметр болатын телескоп бар. Ол көлемі жағынан Қазақстанда екінші орында. Экскурсияға міндетті түрде барыңыз. Планетарийдің проекторы әр жартышардағы үш мыңнан астам жұлдызды көрсете алады!
Әулие Петр мен Павел соборы
Мекенжайы: Коминтерн көшесі, 97.
Жұмыс уақыты: күн сайын.
Кіру ақысы: тегін.
Петр мен Павел апостолдарының құрметіне арналған шіркеудің іргесі XVIII ғасырдың соңында қаланған. Алғашқы ғимарат ағаштан салынып, құрылыс 1815 жылы аяқталды. Кейін оның орнына тастан жаңа шіркеу тұрғызылды.
Қазан төңкерісінен кейін шіркеу жабылды. Совет заманында мұнда нан пісіріп, май алынатын дақылдардың тұқымын сақтап, тіпті махорка деп аталатын арзан темекі шығарған. Ғимарат 1946 жылы ғана діндарларға қайтарылды. Әбден тозған шіркеуді қала тұрғындары өз күшімен қалпына келтірген. Қазір бұл — Петропавлдағы ең көне шіркеулердің бірі. Мұнда әлі күнге дейін құлшылық рәсімдері өтеді.
«Солтүстік жұлдыз» стеласы
Мекенжайы: Қожаберген жырау тасжолы.
Жұмыс уақыты: тәулік бойы.
Кіру ақысы: тегін.
Пёстрое көлінің жағасында алыстан жарқырап көрінетін «Солтүстік жұлдыз» стеласы тұр. Оны 2011 жылы Қазақстан тәуелсіздігінің 20 жылдығына арнап орнатқан. Ескерткіш алюминий мен мырыш қоспасынан жасалған пластиналармен қапталған, биіктігі 21 метр болатын үш бағаннан тұрады. Ең ұшында алтын түстес жұлдыз бар.
Стела әсіресе қыста ерекше көрінеді. Көлдің бетін мұз басып, жағажайды қар жапқанда, «Солтүстік жұлдыз» мұзды шөлдегі соңғы бағдар сияқты әсер қалдырады. Жергілікті футуризмнің осы бір үлгісі қаладағы ең сүйікті ескерткішіме айналды.
Қатты жел соққанда стела сәл дірілдеп, ғарышқа белгі жіберіп жатқандай күңгірлеп дыбыс шығарады. Желді күні барсаңыз, құлақ түріп көріңіз.
«Қызылжар» орталық мешіті
Мекенжайы: Нұрсұлтан Назарбаев көшесі, 112.
Жұмыс уақыты: күн сайын.
Кіру ақысы: тегін.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қаладағы ескі мешіттерге келетін жамағат көбейіп, орын жетпей бастады. Сөйтіп жаңа мешіт салу туралы шешім қабылданды. «Қызылжар» мешіті 2005 жылы ашылған. Оның залдары 750 адамға арналған.
Көгілдір күмбездері Шығыс сәулет өнерін еске салады. Иран мен Өзбекстандағы көне қасиетті орындарда да осындай түстерді көруге болады. Ішке кіргенде хрусталь аспашамға назар аударыңыз. Оны Түркияда арнайы тапсырыспен жасаған.
Кәсіпкер Мұратовтың диірмені
Мекенжайы: Интернациональная көшесі, 63.
Жұмыс уақыты: күн сайын.
Кіру ақысы: тегін.
Дүңгіршектер мен дүкендердің арасында Мұратовтың ескі бу диірмені тұр. Бұл — қаладағы алғашқы өнеркәсіп орындарының бірі. Диірмен 1905 жылы іске қосылып, бүкіл Петропавлды ұнмен, манка және арпа жармасымен қамтамасыз еткен.
Кәсіпорын 1980 жылдардың соңына дейін жұмыс істеді. Кейін жабылып, ғимарат бос қалды. Тіпті оны бұзып тастау да жоспарланған. Бірақ жергілікті кәсіпкер тарихи ғимаратты сақтап қалды: 2017 жылы диірмен жөнделіп, бұрынғы қалпына келтірілді. Қазір ішінде мейрамхана жұмыс істейді. Ал қала тұрғындары сәулет ескерткішінің аман қалғанына қуанады.
Сафуан Шаймерденов атындағы гимназия
Мекенжайы: Бөкетов көшесі, 35а.
Көру тәртібі: тек сыртынан тамашалауға болады, өйткені бұл — жұмыс істеп тұрған мектеп.
Гимназияның ерекше сәулетін су мұнарасынан қалаға қарап тұрғанда кездейсоқ байқадым. Қызығып, тарихын іздей бастадым. Сөйтсем бұл ғимараттың артында қиын-қыстау 90-жылдары жұмылған қала тұрғындарының ерекше оқиғасы жатыр екен.
1991 жылы мұнда 320 орындық үлкен қазақ мектебін салу жоспарланған. Оның үстіне кәдімгі сұр, біркелкі ғимарат емес, киіз үйге ұқсайтын үш алтыбұрышты корпустан тұратын кешен жобаланған. Ғимараттар бір-бірімен жалғасып, ішіне сыныптар, бассейн, спорт және акт залдары, тіпті музей де сыйып кеткен.
Бірақ тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында бюджетте ақша тапшы болды. Құрылыс бес жылға созылып кетті. Кейде жұмыс тоқтап қалды, ақша құнсызданды, жұмысшылар ашқұрсақ жүріп еңбек етті. Жалақы орнына есеп айырысу чектерін алған кездері де болған.
Соған қарамастан құрылысшылар мен бастама көтергендер берілмеді. Гимназия 1996 жылдың қарашасында ашылды. Мектеп жұмыс істеп тұр, сондықтан ішке кіргізбеуі мүмкін. Ал 2026 жылы петропавлдықтардың осы еңбегіне 30 жыл толды.
Көпес Янгуразовтың үйі
Мекенжайы: Максим Горький көшесі, 181.
Жұмыс уақыты: 09:00–18:00, сенбі және жексенбі — демалыс.
Кіру ақысы: тегін.
Петропавлда көпестерден қалған ескі үйлер көп. Солардың ішіндегі ең ерекше орындардың бірі — Янгуразовтың үйі. Оны «Қалыңдық үйі» деп те атайды.
Үлкен жартылай дөңгелек терезелері бар екі қабатты үйдің мұңды тарихы бар. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында татар көпесі Халит Янгуразов осы зәулім үйді салдырған. Аңыз бойынша, оның қалыңдығы әдемі үй салсаң ғана Мәскеуден Петропавлға көшіп барамын деген екен.
Бірақ ерлі-зайыптыға бұл үйде қартайғанша тұру бұйырмапты. 1917 жылғы төңкерістен кейін отбасы алдымен Қарқаралыға, кейін Ташкентке көшіп, өмірінің қалған бөлігін сонда өткізген.
Қазір «Қалыңдық үйі» қалпына келтірілген. Мұнда Мағжан Жұмабаевты еске алу орталығы жұмыс істейді. Ішке кіріп, үйдің көне әрлеуін, ағаш баспалдағын және сол заманнан сақталған шкафтарды көріңіз.
Петропавлда тағы не істеуге болады?
Жаяу жүргіншілер көшесін аралау
Петропавлдың өз Арбаты бар. Ол — Қазақстан Конституциясы көшесі. Ұзындығы екі шақырымнан асады. Кейде оны бейресми түрде әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көшесі деп те атайды. Тіпті рекордсмен саналатын Даниядағы Стрёгет көшесінен де ұзын.
Серуенді Погодин атындағы драма театрынан бастаңыз. Жол бойында тарихи ғимараттар мен мейрамханалар көп. Қарныңыз ашса, көпестерден қалған кірпіш үйде орналасқан Gamarjoba грузин мейрамханасына кіріңіз.
Пёстрое көлінде шомылу
Пёстрое көлінде қала аумағындағы жалғыз жабдықталған жағажай бар. Мен Петропавлға қыста бардым, сондықтан шезлонгта жатып демалу бұйырмады. Бірақ жазда мұнда бүкіл қала шомылуға келеді. Ал суда асықпай серуендегіңіз келсе, алқызыл желкені бар катерге билет алуға болады.
Мозаикаларды тамашалау
Егер Қазақстан қалалары туралы басқа гидтерімді оқысаңыз, саяхатта монументалды өнер туындыларын іздеп жүретінімді білерсіз. Көптеген мозаика мен барельеф дайын үлгі бойынша жасалмаған. Сондықтан суретшілердің шығармашылық еркіндігі болған.
Петропавлда сақталған мозаикалардың көптігі мені таңғалдырды. Қаланы аралап жүріп-ақ түрлі түсті смальтадан жасалған панноларды көресіз. Оларда отбасы, халықтар достығы, жұмысшылар еңбегі мен ғарышты игеру бейнеленген.
Әуежайдағы көлемді панноның өзі не тұрады! Онда шеберлер адамзаттың Икар туралы аңыздан бастап ғарыш бәсекесіне дейінгі даму жолын көрсеткен.
Әрине, мозаика да сол дәуірдегі басқа өнер түрлері сияқты үгіт-насихат құралы болды. Бірақ суретшілерге ол өз ойын жеткізудің де бір жолы еді. Кейбір паннолар монументалды өнердің онлайн картасына енгізілген. Ал қалғандарын қала аралап жүріп өзіңіз іздеп тапқаныңыз қызығырақ.
Су мұнарасына көтерілу
Қалада бірнеше ескі су мұнарасы сақталған. Солардың ең танымалы Амангелді мен Брусиловский көшелерінің қиылысында тұр.
Мұнара 1990 жылдарға дейін қаланы сумен қамтамасыз еткен. Кейін жеке меншікке берілгенімен, тарихи ескерткіш мәртебесін сақтап қалды. Қазір ішінде фотосалон, мейрамхана мен йога сабағы өтетін орын бар.
Лифтімен ең жоғарғы қабатына көтеріліп, қаланы 27 метр биіктіктен тамашалаңыз. Жүз жылдан астам уақытта қала көрінісі, әрине, өзгерген. Бірақ көпқабатты үйлер айналаны көргенге кедергі келтірмейді. Осы жерден гимназия мен «Қызылжар» мешіті де көрінеді.
Ботаника бағында серуендеу
Мекенжайы: Юрий Медведев көшесі, 41а.
Жұмыс уақыты: жұмыс күндері 09:00–17:00, демалыс күндері 10:00–18:00.
Кіру ақысы: 600 теңге.
Ботаника бағы — Қазақстандағы ең көне бақтардың бірі. Оның тарихы жүз жылдан асады. Бақтың негізі 1912 жылы Петербургтен 12 лавр көшеті әкелінген кезде қаланған.
Бұл жер әсіресе қыста ерекше әдемі. Сыртта боран соғып жатқанда, сіз жылыжай ішінде құрма пальмаларының, банан ағаштары мен гүлдеп тұрған сакураның арасында жүресіз.
Оранжереяда екі мыңнан астам өсімдік бар. Сондай-ақ жараланған жануарларды күтіп-баптайтын шағын бұрыш жұмыс істейді.
Бейнелеу өнері музейіне бару
Мекенжайы: Абай көшесі, 65.
Жұмыс уақыты: 09:00–18:00, дүйсенбі — демалыс.
Кіру ақысы: ересектерге — 300 теңге, студенттерге — 200 теңге, балаларға — 100 теңге.
Көпес Юзефовичтің ағаш үйі өз алдына бір көрікті жер. Терезелерінің айналасы оюмен көмкерілген, төбесінде шатыр тәрізді күмбез бар.
Музей бұл ғимаратта 1989 жылдан бері жұмыс істейді. Қорында қазақстандық және ресейлік суретшілердің графикасы, кескіндемесі, мүсіндері мен сәндік-қолданбалы өнер бұйымдары — жиыны бес мыңнан астам туынды сақталған.
Мен барған кезде жергілікті суретші әрі педагог Василий Манзидің көрмесі өтіп жатты. Оның линогравюралары, акварельдері мен кітап иллюстрацияларында Есіл өңірінің табиғаты және жергілікті халықтың күнделікті өмірі бейнеленген.
Суретші жазбаларында туған жеріне деген сүйіспеншілігін «Біздің жақ қандай жақсы» деген қарапайым сөзбен жеткізген. Оның картиналарын көргеннен кейін солтүстіктің табиғатына тіпті жақындай түскендей боласыз.
Петропавлдағы тамағы дәмді жерлер
Петропавлда қайта-қайта барғыңыз келетін жақсы орындар жетеді.
Кофе ішетін жерлер
Солтүстік Қазақстаннан басталып, кейін басқа өңірлерге де тараған танымал кофехана желілерінің бірі — BlackБери. Петропавлға таңертең келсеңіз, осында кіріп, дәмді кофе ішіп алыңыз. Coffee People — тағы бір кофехана желісі. Интерьері де әдемі, тағамдары да дәмді.
Арзан әрі тез тамақтанатын орындар
«Компот» асханалар желісінде үйдегідей тамақты арзанға жеуге болады.
Ал тойымды стритфуд іздесеңіз, Elit Doner Kebab орнына барыңыз. Қытырлақ лавашқа оралған шырынды донерін петропавлдықтар да сүйіп жейді.
2000 жылдардың дәмін сағынсаңыз, Жамбыл көшесіндегі аты аңызға айналған дүңгіршекке соғыңыз. Мұндағы шаурмаға талай жылдан бері кезек үзілмейді.
Жергілікті фастфудтың тағы бір аңызы — «ШБ». Мұнда тағамды ерекше, футуристік қаптамамен ұсынады, мәзірі де қызық.
Ал олардың ең батыл жобасы — бірнеше мекеме біріккен ашық кеңістік. Мұнда жақсы кофе ішіп, гүл сатып алуға не коворкингте жұмыс істеуге болады.
Кешкі ас ішетін жер
Gamarjoba грузин мейрамханасы Қазақстан Конституциясы жаяу жүргіншілер көшесіндегі ескі зәулім үйде орналасқан. Қызмет көрсетуі жақсы, интерьері ерекше. Әсіресе шие қосылған шағын хинкалиі дәмді.
Петропавлда қайда тоқтаған дұрыс?
Мен қала орталығындағы «Скиф» қонақүйінде тұрдым. Бөлмелері таза әрі кең. Тұру ақысына бассейн мен сауна да кіреді. Аязда күні бойы жаяу жүргеннен кейін демалғанға жақсы. Қаладағы ең көне қонақүйлердің бірі — «Қызыл Жар». Ол жергілікті Арбаттың бойында орналасқан. Ғимарат қасбетіндегі ескі жазуға назар аударыңыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Петропавлға қалай жетуге болады?
Ең жылдам әрі ыңғайлы жол — ұшақ. Астанадан Петропавлға Vietjet Qazaqstan күн сайын ұшады. Бұл — мемлекет субсидиялайтын рейс, билет бағасы тұрақты — 20 мың теңге. Алматыдан SCAT аптасына төрт рет қатынайды. Билет бағасы 30 мың теңгеден басталады, ұшу шамамен екі сағатқа созылады.
Арзанырақ нұсқа — пойыз. Алматыдан Петропавлға жүретін «Тальгоның» купе билеті 24 мың теңгеден басталады. Жолға 22 сағаттан астам уақыт кетеді. Ал Астанадан пойызбен алты сағатта жетуге болады. Купе билеті 9800 теңгеден басталады.
Петропавлға қашан барған дұрыс?
Қазақстанның ең солтүстігіндегі облыс орталығы суық күн райы жағынан басқа өңірлермен бәсекелесе алады. Мұнда аязды маусым жарты жылға жуық созылады. Саяхатқа ең қолайлы уақыт — мамырдан қыркүйекке дейінгі кез. Бірақ қыста да қалада қызық бар: мұз айдындары ашылып, қар қалашықтары салынады, шаңғы тебетін жолдар дайындалады. Тек қалың киініңіз. Кейде ауа температурасы −30 °C-тан да төмен түседі.
Петропавлдан не ала келуге болады?
«Зенченко и К» өнімдері. Бұл — Қазақстандағы ең ірі сүт өнімдерін өндірушілердің бірі. Кәсіпорын Солтүстік Қазақстан облысында орналасқан. Сүтін, қаймағын, тәтті сүзбе массасын бір рет татып көрсеңіз, кейін дүкен сөрелерінен іздеп жүретін боласыз.
Антиквариат. Жергілікті антиквариат дүкендерінен қала тарихына қатысты қызық заттар табылады: Петропавл бейнеленген советтік төсбелгілер, винил күйтабақтар, пленкалы фотоаппараттар, жергілікті суретшілердің картиналары.
Мен Қазақстан қалаларына арналған төсбелгілерді жинаймын. Ал «Вчерашний день» антиквариат дүкенінен тіпті істеп тұрған «Киев» фотоаппаратын тауып алдым. Ештеңе сатып алмасаңыз да, сатушымен әңгімелесу үшін кіріп шықсаңыз болады.
BlackБери ашықхаттары. BlackБери кофеханаларында, әсіресе «ШБ», «СуперБлин» және гүл дүкені бірге орналасқан нүктеде, кофеден бөлек брендтің кәдесыйлары мен Петропавл суреттері басылған ашықхаттар сатылады. Бұл — жергілікті мекемелер бірлескен жақсы жоба әрі филокартистерге, яғни ашықхат жинайтын адамдарға таптырмас сыйлық.
Суретті салған — Кира Кустова.
