Көшпендіден саяхатшыға сабақ: сапарға қалай қамданған дұрыс?
Qazaq Bubble мен Demalys медиасының бірлескен материалы.
1253 жылдың күзінде францискан монахы Уильям Рубрук Моңғол империясының ішкі аймақтарына, Мөңке ханның ордасына қарай сапар шекпек болады. Жолсерігі оның киімдерін қарап шығып, даланың қысына жарамайтынын түсінеді. Сөйтіп монахқа қой терісінен тігілген тон, киіз байпақ, етік пен бас киім береді.
Еуропадан келген саяхатшыға Еуразия даласы бейтаныс әлем болса, көшпенділердің әбден үйренген тіршілік ортасы еді. Біз XIII ғасырда Моңғол империясына сапар шеккен Уильям Рубрук пен Иоанн де Плано Карпинидің, сондай-ақ XIV ғасырдағы флоренциялық көпес Франческо Пеголоттидің жазбаларын қарап, бүгінгі саяхатшыларға жарайтын жеті кеңесті топтап шықтық. Бұл деректерте негізінен Моңғол империясы дәуіріндегі көшпенділер туралы жазылған. Сондықтан ондағы әдеттердің бәрін қазаққа ғана тән дәстүр деуге болмайды. Дегенмен көбі қазақ мәдениетіне де таныс.
- Сапар уақытын жыл мезгіліне қарай таңдаңыз
- Жолға азық алыңыз, бірақ кеден талабын ескеріңіз
- Жүкті жолда қажет және кейін керек болатын заттарға бөліңіз
- Билет бағасын ғана емес, бүкіл жол шығынын салыстырыңыз
- Әдемі суретке емес, күн райына қарап киініңіз
- «Тілмаш» қасыңызда болсын
- Қонаққа барарда жергілікті салтты біліп алыңыз
- Түйін
Сапар уақытын жыл мезгіліне қарай таңдаңыз
Көшпенділер жыл бойы бір жерде отырмаған. Қыста жел мен бораннан қорғайтын ықтасын жерге қоныстанып, жазда салқын жайлауға көшкен. Уильям Рубрук Бату ханның ордасы қалай көшіп жүргенін сипаттаған. Оның жазуынша, орда жазда солтүстікке қарай жылжып, тамызда қайта оңтүстікке бет алған. Көштің бағыты су мен жайылымға байланысты өзгеріп отырған.
Бүгінгі саяхатшы баратын жері мен уақытын өзі таңдай алады. Бірақ жыл мезгілін ескерудің маңызы әлі де зор. Мысалы, Италиядағы Доломит тауларына шаңғы тебуге — қыста, ал көлдері мен тау соқпақтарын аралауға жазда барған жөн. Ал маусымаралық кезеңде кейбір аспалы жолдар мен автобустар жұмыс істемейді. Сондықтан қалаған жеріңізге жете алмай қалуыңыз мүмкін.
Саяхатшыға кеңес:
- Билет алмай тұрып, баратын жеріңізде сол уақытта не істеуге болатынын анықтап алыңыз. Теңізге түсемін десеңіз, су температурасын, тауға шықсаңыз, соқпақтар мен аспалы жолдардың жұмыс маусымын, қала араласаңыз, күндізгі ыстық пен жауын-шашын мөлшерін тексеріңіз.
- Содан кейін Aviasales.kz сайтынан әртүрлі күндердің билет бағасын салыстырыңыз. Демалыс уақытын өзгерте алсаңыз, сапарды бірнеше күнге жылжытып, арзанырақ билет тауып алуыңыз мүмкін.
Жолға азық алыңыз, бірақ кеден талабын ескеріңіз
Рубрук көшпенділер қалай сүттен ұзақ сақталатын азық дайындайтынын егжей-тегжейлі жазған. Олар майы алынған сүтті ашытып, қайнатқан. Кейін ұйыған сүтті күнге кептіріп, тастай қатты болғанша сақтаған. Қазаққа бұл тағам жақсы таныс — құрт. Рубрук оның атауын «grut» деп жазып қалдырған.
Көшпенділер құртты қапқа салып, сүт тапшы болатын қыс мезгіліне сақтаған. Қажет кезде оны тері қапқа салып, үстіне су құйып, ерігенше шайқаған. Содан кейін сусын ретінде ішкен. Қазір суперфуд деп жүргеніміздің сол замандағы бір түрі осы шығар.
Бүгін де жолға талғажау етерге бірдеңе ала шыққан дұрыс. Мысалы, ұшақ бірнеше сағатқа кешіксе, қонақүйге түн ортасында, айналадағы дүкендер жабық кезде жетсеңіз не балалармен ұзақ автобус сапарына шықсаңыз, сөмкедегі тіскебасар жүрек жалғап алғанға жақсы. Жаңғақ, кептірілген жеміс, крекер мен батончиктер ұзақ сақталады, көп орын алмайды әрі дайындауды қажет етпейді.
Бірақ қазір құртты кез келген елге алып бара алмайсыз. Мысалы, Қазақстаннан Еуропа одағына кіретін елге барсаңыз, құрт, ірімшік, шұжық сияқты сүт пен ет өнімдерін өзім жеймін деп те алып кіре алмайсыз. Бұл тыйым дүкеннен алынған қаптамадағы өнімдерге де жүреді.
Саяхатшыға кеңес:
- Жолға азық дайындағанда ұшақ салонына қандай тағам алып кіруге болатынын және оны сіз бара жатқан елге кіргізуге тыйым бар-жоғын анықтап алыңыз.
- Печенье, жаңғақ пен батончиктерді әдетте қолжүкке сала аласыз. Ал йогурт, тосап, бал сияқты сұйық не қоймалжың тағамдарға әуежайдағы сұйықтық шектеулері қолданылады.
Жүкті жолда қажет және кейін керек болатын заттарға бөліңіз
Бұрын көшпенділер қоныс аударғанда барлық затын әр аялдамада түсіріп, қайта жинап отырмаған. Рубрук олардың төсек-орын мен бағалы бұйымдарын арнайы сандықтарға салып, арбаға бекітіп қоятынын жазған. Сандықтардың сыртын қара киізбен қаптап, жаңбыр өткізбесін деп қойдың майын немесе сүтін жаққан. Рубруктың өзі де жолда аса керек болмайтын заттарды бөлек арбаға тиеген.
Көшпенділер өзеннен өткенде де жүгін су қылмаудың амалын тапқан. Карпини олардың заттарды дөңгелек тері қапқа салып, шетіндегі тесіктерден қайыс өткізіп, аузын мықтап буатынын жазған. Үстіне ер-тоқымдарын қойып, өздері де отырған. Осындай қолдан жасалған қайықты аттың құйрығына байлаған. Алда жол бастаушы жүзіп отырған, кейде ескек те пайдаланған.
Қазір де жүк жинаудың осы тәсілінен үйренеріміз бар. Жолда қажет заттарды қолыңыз жететін жерге, қалғанын шабаданға салыңыз. Мысалы, киім мен гигиена заттарын шабаданға, ал құжат, телефон, қуаттағыш, дәрі мен ақшаны шағын сөмкеге салған ыңғайлы.
Әсіресе бір сапарда бірнеше қалаға барсаңыз, әр қонақүйде шабаданды түгел ақтарып, қайта жинап әуре болмайсыз. Оның үстіне, багаж кешігіп жетсе де, ең маңызды заттарыңыз өзіңізде болады.
Көшпенділер отын қамын да алдын ала ойлаған. Далада от жағу үшін сексеуіл мен кепкен мал тезегін пайдаланған. Оларды күн батпай тұрып жинап алу керек болған. Рубрук бірде қараңғы түскенше отын жинап үлгермей, тамақ пісіретін отсыз қалғанын жазған.
Бүгінгі саяхатшы үшін сондай қажет нәрсенің бірі — телефон қуаты. Телефон өшсе, картаға қарай алмайсыз, электрон билетіңізді көрсете алмайсыз, аудармашыны да пайдалана алмай қаласыз.
Саяхатшыға кеңес:
- Құжат, ақша, дәрі мен бағалы электрониканы багажға салмаңыз. Оларды қолжүкке, ал төлқұжат пен әмиянды жаныңыздан тастамайтын шағын сөмкеге салыңыз. Оның неге дұрыс екенін ұшақтағы ұрлықтан сақтану туралы мақаламызда түсіндіргенбіз.
- Пауэрбанк пен қуаттағышты қолжүкке салыңыз. Пауэрбанкті багажға тапсыруға болмайды. Кей әуе компаниялары оны ұшақта пайдалануға да шектеу қояды. Сондықтан талаптарды алдын ала тексеріңіз.
- Заттарыңызды судан қорғаңыз. Қазір сөмкеге жаңбырдан гөрі ішіндегі сұйықтық төгіліп кетуі көбірек қауіп төндіреді. Сондықтан құтылардың қақпағын жақсылап жауып, бөлек пакетке салыңыз. Құжат пен электрониканы су өткізбейтін қапқа салған дұрыс.
- Қонақүйден шыққан соң ұшаққа дейін әлі жарты күн уақыт болса, шабаданды арқалап қала аралаудың қажеті жоқ. Кей қалаларда багажды әуежайға алдын ала тапсыруға болады. Мысалы, Сеулде мұндай қызмет орталық теміржол вокзалында, Гонконгта аэроэкспресс станцияларында, Дубайда Emirates компаниясының қаладағы арнайы пунктінде не кей қонақүйлерде көрсетіледі. Бірақ бұл қызмет барлық әуе компаниясына бірдей қолжетімді емес. Сондықтан алдын ала тексеріңіз. Ондай мүмкіндік болмаса, жүкті қонақүйде немесе сақтау камерасында қалдыруға болады.
Билет бағасын ғана емес, бүкіл жол шығынын салыстырыңыз
1253 жылы Уильям Рубрук Қырымдағы Солдайя қаласынан (қазіргі Судак) сапарға шыққан. Жергілікті көпестер оған өгіз жегілген жабық арбамен жүруге кеңес берген. Мұндай арбаға жүкті бір рет тиеп, жол бойы түсірмей тасуға болады. Бірақ бір кемшілігі бар — баяу жүреді. Рубрук Батудың ұлы Сартақтың ордасына екі айда бір-ақ жеткен. Кейін атпен жүрсе, сол жолды екі есе жылдам еңсеруге болатынын білген.
Ал Рубруктан бірнеше жыл бұрын Моңғол империясына барған Иоанн де Плано Карпини басқа тәсілді пайдаланған. Ол моңғолдардың бекеттерде ат ауыстырып отыруға мүмкіндік беретін пошта жүйесімен жүрген. Жолаушылар шаршаған аттарын тың аттарға ауыстырып, сапарын жалғастыра берген. Карпинидің жазуынша, қыпшақ даласында күніне бес-жеті рет ат ауыстырған. Ал елсіз жерлерде ең мықты аттарды берген.
Бірі жүкті тасудың жайлылығына, екіншісі жылдамдыққа басымдық берген. Бүгін де көлік таңдағанда осы екеуін салыстырамыз. Бірақ билет бағасын ғана емес, үйден шыққаннан қонақүйге жеткенге дейінгі уақыт пен шығынды түгел есептеген дұрыс.
Саяхатшыға кеңес:
- Жолға кететін уақытты үйден шыққаннан қонақүйге жеткенге дейін есептеңіз. Ұшақпен барсаңыз, әуежайға жету, тіркеуден өту, қауіпсіздік тексерісі мен әуежайдан қалаға жетуге де уақыт кетеді. Сондықтан арасы 200–500 шақырым болатын қалаларға кейде пойызбен барған жылдамырақ. Оның үстіне, вокзалдар көбіне қала орталығында орналасады.
- Барлық шығынды есептеңіз. Мысалы, арзан билет тауып алғанмен, багажға бөлек ақша төлесеңіз, сапар қымбатқа түсуі мүмкін.
- Көліктің бірнеше түрін үйлестіріп көріңіз. Мысалы, алдымен ірі қалаға ұшып барып, одан әрі пойызға немесе автобусқа отыруға болады. Көшпенділердің жолда ат ауыстырғаны сияқты, сіз де әр бағытқа ыңғайлы көлік таңдай аласыз.
- Жақын қалаларға барғанда пойыз бен автобустың бағасын салыстырыңыз. Мысалы, Еуропада көршілес елдердің арасында автобуспен жүру пойыздан арзан болуы мүмкін. Ал пойыз кептеліске тәуелді емес әрі ұзақ жолға жайлы.
Әдемі суретке емес, күн райына қарап киініңіз
Рубруктың жолсерігі берген тон — көшпенділерден алған жалғыз сабағы емес. Ол дала тұрғындары қыста бірнеше қабат қымтанып киінетінін де байқаған. Мұндай киім қатты аязда дене жылуын сақтауға көмектескен.
Рубрук Еуропадан шыққанда далада қандай киім керек болатынын дұрыс болжай білмеген. Қазіргі саяхатшылар да осыған ұқсас қателік жібереді. Баратын жердің әлеуметтік желідегі күн шақырайып тұрған суреттеріне қарап, соған лайық киім жинайды. Бірақ таулы жерлер, мысалы, күндіз жылы болғанымен, кешке қарай күрт суып кетуі мүмкін. Ал жаңбыр жауып, жел тұрғанда, сәнді күртешенің пайдасы шамалы.
Сондықтан суық өңірге барғанда үш қабат киінген ыңғайлы. Бірінші қабат денедегі терді сыртқа шығарады, екіншісі жылуды сақтайды, ал сыртқы күртеше жел мен жаңбырдан қорғайды. Күн жылынса, бір қабатын шешіп қоясыз.
Саяхатшыға кеңес:
- Багаж жинағанда күндізгі және түнгі температураны, жауын-шашын ықтималдығын тексеріңіз.
- Ең қалың күртеңізді ұшаққа киіп мінсеңіз, сөмкеден орын үнемдейсіз. Киімді ықшамдап жинаудың басқа тәсілдерін де үйреніп алыңыз.
«Тілмаш» қасыңызда болсын
XIV ғасырда флоренциялық көпес Франческо Пеголотти Азияға сапар шегетін саудагерлерге арналған нұсқау құрастырған. Ол Азов теңізі маңындағы, Дон өзенінің сағасында орналасқан Тана қаласына жеткенде қыпшақ тілін білетін тілмаш жалдауға кеңес берген. Ол кезде далада қыпшақ тілі кең тараған. Пеголотти жақсы тілмашқа ақша аямауды, ал жолдың қауіпті бөліктерінен жалғыз өтпей, топпен жүруді ұсынған.
Көпес саудагерлерге сақал өсіруге де кеңес берген. Мұның бір себебі Алтын Орда мен Мысырдағы мәмлүк мемлекетінің бұрыннан келе жатқан одақтастығында болуы мүмкін. Сақалды саудагерді жергілікті жұрт мәмлүк елінен келген қонақ деп қабылдап, оған жақсырақ ілтипат көрсетуі мүмкін еді.
Ал Рубруктың тілмаштан жолы болмаған. Оның жазуынша, жанындағы аудармашы сөзін жиі бұрмалап жеткізген. Хан ордасында келіссөз жүргізетін елші үшін бұл үлкен мәселе болған.
Қазір Google Translate сияқты қолданбалар саяхатта көп көмектеседі. Мәзірді аударуға, жол сұрауға, дүкенде сөйлесуге жарайды. Бірақ дәрігерге қаралғанда, көлік жалдау келісіміне қол қойғанда немесе қонақүйде төлемге қатысты дау шыққанда, жалғыз автомат аудармашыға сеніп қалған дұрыс емес. Мұндайда Пеголоттидің жақсы тілмашқа ақша аямау туралы кеңесі әлі де өзекті.
Саяхатшыға кеңес:
- Маңызды ақпаратты жазбаша сұраңыз. Баға, мекенжай, қызмет көрсету шарты мен төлем туралы мәліметті сақтап қойыңыз. Жазылған мәтінді асықпай аударып, кейін қайта қарай аласыз.
- Интернет болмайтын жерге барсаңыз, офлайн карталар мен аудармашының қажет тілдерін алдын ала жүктеп алыңыз.
- Шалғай өңірге сапар шеккенде сенімді жергілікті гид тауып, маршрутыңызды жақындарыңызға жіберіп қойыңыз. Ал бейтаныс елде жалғыз жүрсеңіз, қауіпсіздік ережелері қаперде болсын.
- Шетелде интернетсіз қалмас үшін роуминг, жергілікті SIM-карта мен eSIM-нің қайсысы тиімді екенін біліп алған дұрыс.
Қонаққа барарда жергілікті салтты біліп алыңыз
Көшпенділердің қонақ күту әдебі де орта ғасырлық саяхатшылардың назарынан тыс қалмаған. Рубрук жергілікті билеушілерге барарда көпестердің кеңесімен жеміс, шарап пен құрғақ тағам ала шыққанын жазған. Себебі кей елде қонаққа құрқол барған әдепсіздік саналған.
Үйге кіргенде де қатаң ережелер болған. Мысалы, Батудың ордасына кірерде Рубрукқа киіз үйді ұстап тұрған арқандарға тимеңіз деп ескерткен. Ал Батудың ұлы Сартақтың үйіне кіргенде табалдырықты басуға болмайтынын айтқан. Бұл жай ғана ырым болмаған. Карпинидің жазуынша, хан ордасының табалдырығын басқан адамды өлім жазасына кесуі де мүмкін еді.
Қазақ мәдениетінде де босаға мен табалдырыққа қатысты түрлі тыйым бар. Табалдырықты баспау, үйге аяқкиімді шешіп кіру, үй иесі ұсынған дәмнен ауыз тию — құрмет белгісі.
Әр елдің салты басқа. Мысалы, Жапонияда аяқкиімді үйге ғана емес, кей мейрамханалар мен дәстүрлі қонақүйлерге кіргенде де шешеді. Ал мешіттер мен ғибадатханаға иық пен тізені жауып кірген дұрыс.
Саяхатшыға кеңес:
- Шетелде әлдебір үйге қонаққа бара жатсаңыз, шағын сыйлық ала барыңыз. Мысалы, Қазақстаннан естелік бұйым, шай не тәтті ала баруға болады. Ал құртты тек баратын елдің кеден ережесі рұқсат етсе ғана апарыңыз.
- Үйге кіргенде аяқ киімді шешу керек пе, дастарқан басында қандай ғұрыптары бар — ашық сұрап алудан қысылмаңыз.
Түйін
Уильям Рубрук Моңғол империясынан оралған соң Франция королі IX Людовикке арнап сапары туралы егжей-тегжейлі есеп жазған. Бүгін сол жазбаларды оқып отырып, оның жолда көп нәрсе үйренгенін байқаймыз: қабат-қабат киіну, азықты алдын ала қамдау, бөтен үйдің табалдырығын баспау.
Ұшақ, онлайн карта мен аудармашы сияқты технологиялар саяхатты әлдеқайда жеңілдетті. Бірақ жолға жақсы дайындалудың маңызы өзгерген жоқ. Баратын жердің жыл мезгілін ескеріңіз, жүкті жолда қажет және кейін керек болатын заттарға бөліңіз, көліктің барлық шығынын құнттап есептеңіз, жергілікті халықтың салтын алдын ала біліп алыңыз. Сонда сапарыңыз өгіз жеккен арбамен жол жүрген францискан монахынан әлдеқайда жеңіл өтуі мүмкін.
