Ташкенттен Вашингтонға дейін: шетелдегі қазақ зиялыларының бейіттері
Сегіз тарихи тұлғаның зираттары.
Парижге барарда Монпарнас зиратында бір қабірге жерленген француз философтары — Симона де Бовуар мен Жан-Поль Сартрдың басына баруды жоспарлап қойдым. Әлемнің түкпір-түкпірінен келетін әйелдер онда «Екінші жыныс» кітабының авторы Симона де Бовуарға құрмет көрсетіп, қабір басына метро билеттері мен хаттарын қойып кетеді, құлпытасты сүйіп, қызыл далаптың ізін қалдырады.
Әлеуметтік желілер әйгілі адамдардың қабірін іздеп барғанды саяхаттың бір түріне айналдырып жіберді. Мұны некрополь туризмі, яғни зираттарды аралау дейді екен. Көне бейіттер әлдеқашан-ақ туристер баратын орынға айналып кеткен. Адамдар онда тыныштық іздеп, мүсіндерін көруге, белгілі тұлғалардың өмір тарихымен танысуға барады.
Ал біз шетелде тұрған қазақ зиялыларының нақты қайда жерленгенін білеміз бе? Біздің тарихымыз бүгінгі мемлекеттік шекарамен шектелмейді. Қоғам қайраткерлері мен қаламгерлердің арасында көрші елдерде туғандар, елең-алаңда Қытайға бас сауғалағандар, Еуропа мен АҚШ-қа эмиграцияға кеткендер аз емес.
Мен шетелдегі сегіз тарихи орын туралы гид жазып шықтым. Бұл адамдар қайда жерленген, жат жерде қалай өмір сүрген және олардың қабіріне барғанда нені ескеру керек? Осы сұрақтарға жауап беремін.
Қазақ бейіт басына қыдырып бармайды. Марқұмға құрмет көрсетіп, рухына құран бағыштайды. Сондықтан қабір басында қатты сөйлеген, ойнап-күлген, құлпытас жанында селфиге түскен әбестік болады. Зиратқа барғанда мейлінше қарапайым киініңіз. Иық пен тізені жапқан жөн, әйелдер басына орамал салып алғаны дұрыс.
Төле би — Ташкент, Өзбекстан
Қазақтың үш ұлы биінің бірі Төле би XVIII ғасырдың бірінші жартысында Ташкентті билеген. Өзі де осы қалада жерленген. Оның кесенесі көне Шейхантаур кешенінің аумағында орналасқан. Кесененің күмбезі өзгеше, пирамидаға ұқсайды. Өзбекстанда мұндай шатыр пішінді күмбездер сирек кездеседі. Сырттай қарағанда Тянь-Шань тауларының шыңдарына ұқсайды.
Ташкентте бұл кесенені Қалдырғоч би, қазақша Қарлығаш би кесенесі деп атайды. Кезінде жоңғар әскері қалаға таяй бергенде жұрт жан-жаққа қашып, Төле би ғана киіз үйінде қалып қойған деседі. Жау қолбасшысы неге көшпегенін сұрағанда би шаңырағына қарлығаш ұя салып, балапан басқанын, сондықтан оның ұясын бұзып, балапандарын өлтіре алмайтынын айтқан екен. Бидің батылдығы мен мейіріміне тәнті болған жоңғарлар оған да, қасындағы адамдарға да тиіспепті.
- Орналасқан жері: Шейхантаур кешені, Абдулла Қадырий көшесі, Ташкент. Ең жақын метро станциясы — «Әлішер Науаи».
- Жұмыс уақыты: дүйсенбі–сенбі, 09:00–18:00.
- Нені ескеру керек: кесене зиярат ететін қасиетті орын саналады. Сондықтан жабық, ұстамды киім киіп барған дұрыс.
Гүлсім Асфендиярова — Ташкент, Өзбекстан
Алғаш жоғары медициналық білім алған қазақ қызы Гүлсім Асфендиярова Ташкентте жерленген. Ол осы қалада әйелдерді босандырып, ота жасаған, індеттермен күресіп, акушерлерді оқытқан.
Гүлсім Асфендиярова 1937 жылы қайтыс болған. Содан кейін ондаған жыл бойы оның нақты қайда жерленгені белгісіз болып келді. Тек 2021 жылы «Память о ташкентцах» жобасының еріктілері Боткин зиратынан қараусыз қалған қабірін тапты. Ал 2024 жылы осы жерде мемориал кешені ашылды.
- Орналасқан жері: Боткин зираты, Боткин көшесі, Ташкент.
- Жұмыс уақыты: күн сайын 08:00–16:00, үзіліс — 13:00–14:00.
- Нені ескеру керек: зиратта православтар да, зайырлы адамдар да жерленген. Киімге қатаң талап жоқ. Қабір басына гүл алып баруға болады.
Төлеген Айбергенов — Нөкіс, Қарақалпақстан
Ақын Төлеген Айбергенов Қарақалпақстанда туған. 1960 жылдардың басында Қазақстанға көшіп келіп, алдымен Сарыағашта жұмыс істеген. Ал 1965 жылдан бастап Алматыдағы Жазушылар одағында қызмет атқарған. 1967 жылдың тамызында қазақ жазушыларының делегациясымен Қарақалпақстанға барып, сонда мезгілсіз қайтыс болған. Ақын небәрі 30 жаста еді.
Туыстары бастапқыда оны туған ауылына жерлеуді ойлаған. Бірақ ақыры Нөкістегі «Сорша» қалалық зиратын таңдаған. Мұның бір себебі ерекше әсерлі. Зират әуежайға жақын орналасқан екен. Туыстары Қазақстаннан Нөкіске ұшып келетін адамдарға ақынның қабіріне барған оңай болады деп ойлаған.
- Орналасқан жері: «Сорша» зираты, А. Досназаров көшесі, Нөкіс.
- Нені ескеру керек: қазақта жат жерде жерленген марқұмды туған жерінің топырағы бұйырмады деп еске алады. Сондықтан Айбергеновтің қабіріне баратындар кейде Қазақстаннан бір уыс топырақ ала барады. Бұл — ақынға деген сағыныш пен құрметтің белгісі.
Әсет Найманбайұлы — Шыңжаң, Қытай
Ақын, композитор әрі әнші Әсет Найманбайұлының қабірі туристер көп бара бермейтін шалғай жерде орналасқан. Ол 1916 жылғы көтерілістен кейін бас сауғалап, Қытайға өткен. Өмірінің кейінгі жылдарын Шыңжаңда өткізген.
Ақын 1923 жылы Құлжа қаласының маңындағы Көкқамыр жайлауында, Жалғызқарағай деген жерде қайтыс болған. Қазір қабірінің басында кесене тұр. Бірақ оның нақты мекенжайы ашық дереккөздерде көрсетілмеген.
- Орналасқан жері: Көкқамыр жайлауы, Құлжа (Инин) қаласының маңы, Іле Қазақ автономиялық облысы, Шыңжаң, Қытай.
- Ең жақын ірі қала: Құлжа (Инин).
- Нені ескеру керек: осы тізімдегі жеткен ең қиын орын. Сондықтан сапарға шығар алдында Көкқамырға баруға бола ма, ол жаққа қандай көлік қатынайды — соны алдын ала анықтап алыңыз.
Әлихан Бөкейхан мен Нығмет Нұрмақов — Мәскеу, Ресей
Алаш қозғалысының жетекшісі Әлихан Бөкейхан мен мемлекет қайраткері Нығмет Нұрмақов 1937 жылғы 27 қыркүйекте, бір күнде атылған. Олардың денелері өртеліп, күлі Мәскеудегі Жаңа Дон зиратындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарының ортақ қабіріне төгілген. Бұл зират Дон монастырының жанында орналасқан, бірақ монастырь аумағына кірмейді.
Қазір №1 ортақ қабірдің жанында олардың есімдері жазылған ескерткіш тақта бар. Мәскеуге барған қазақтар сонда соғып, гүл қойып, Алаш қайраткерлерінің рухына тағзым етеді.
- Орналасқан жері: Жаңа Дон зираты, Орджоникидзе көшесі, 4, Мәскеу.
- Қалай табуға болады: ескерткіш тақта 1930–1940 жылдары қуғын-сүргінге ұшыраған адамдардың күлі жерленген №1 ортақ қабірдің жанында тұр.
Жаһанша Досмұхамедұлы — Бутово, Ресей
Алашорда үкіметінің мүшесі, оның Батыс бөлімшесін басқарған заңгер Жаһанша Досмұхамедұлы сталиндік қуғын-сүргін кезінде Мәскеуде тұтқындалған. Оған «контрреволюциялық ұлтшыл ұйымға қатысы бар» деген айып тағылып, 1938 жылы 3 тамызда атылған.
Қайраткердің сүйегі Мәскеу түбіндегі Бутово полигонында мыңдаған қуғын-сүргін құрбанымен бірге жерленген. Совет заманында Бутово полигоны жаппай жазалау орны болған. 1937–1938 жылдары мұнда 20 мыңнан астам адам атылған. Олардың мәйіттері алдын ала қазылған ұзын орларға көмілген.
Жаһанша Досмұхамедұлының нақты қай орда жатқаны белгісіз. 2017 жылы Қазақстаннан барған зерттеушілер Бутово полигонында Жаһанша Досмұхамедұлының есімі жазылған мемориал тақтаны көрген. Олар Қазақстаннан бір уыс топырақ апарып, оны қорымға тастаған. Сол жылы полигонда «Естелік бағы» мемориалы ашылып, қуғын-сүргін құрбандарының есімдері гранит тақталарға жазылды.
- Орналасқан жері: Бутово полигоны мемориал кешені, Юбилейная көшесі, 2, Бутово, Мәскеу облысы.
- Қалай жетуге болады: Мәскеудегі «Бульвар Дмитрия Донского» метро станциясынан №18 автобусқа отырып, «Бутовский полигон» аялдамасынан түсіңіз. Одан әрі шамамен 300 метр жаяу жүресіз.
- Нені ескеру керек: мұнда Жаһанша Досмұхамедұлының жеке қабірі жоқ. Оның есімін мемориал тақталардан іздеп, ескерткішке гүл қоюға болады.
Мұстафа Шоқай — Берлин, Германия
Түркістан азаттығы жолында күрескен Мұстафа Шоқайдың қабірі — шетелдегі қазақтар жиі зиярат ететін тарихи орындардың бірі. Германиядағы қазақстандықтар мұнда келіп, Құран бағыштайды, гүл қояды, суреттерін әлеуметтік желілерде бөліседі.
Мұстафа Шоқай ұзақ жыл Парижде тұрған. Бірақ 1941 жылғы желтоқсанда Берлиндегі «Виктория» ауруханасында жұмбақ жағдайда қайтыс болды. Ол XIX ғасырда ашылған ескі Түрік зиратына (Türkischer Friedhof) жерленген.
- Орналасқан жері: Türkischer Friedhof, Columbiadamm 128, Берлин.
- Қалай жетуге болады: №104 автобусқа отырып, Friedhöfe Columbiadamm аялдамасынан түсіңіз. Аялдама зираттың дәл кіреберісінде орналасқан.
- Нені ескеру керек: бұл — мұсылман зираты. Қабырғасының ар жағында қазір де жұмыс істеп тұрған Şehitlik мешіті бар. Зиратқа күндіз барып, марқұмдарға құран бағыштауға болады.
Мұхтар Мағауин — Мэриленд, АҚШ
Қазақ әдебиетінің классигі Мұхтар Мағауин 2007 жылдан бастап Прагада эмиграцияда тұрды. Кейін АҚШ-қа көшті. Жазушы 2025 жылғы қаңтарда дүниеден өтіп, Вашингтон маңындағы Parklawn мемориал саябағының мұсылмандарға арналған бөлігіне жерленді.
2026 жылғы мамырда қабірінің басында құлпытас кешені салтанатты түрде ашылды. Ал көршілес Силвер-Спринг қаласында, жазушы өмірінің соңғы он жылын өткізген үйде оның атындағы қазақ мәдени-ағарту орталығы таныстырылды.
- Орналасқан жері: Parklawn Memorial Park, 12800 Veirs Mill Rd, Роквилл, Мэриленд.
- Жақын жерде не бар: Силвер-Спрингтегі Мұхтар Мағауин атындағы мәдени орталық. Қабірге барған сапарда орталыққа да соғуға болады.
