Заманауи өнер мұражайын қалай аралау керек? Гидтің ақыл-кеңесі
Almaty Museum of Arts-пен бірлесіп мұражайлар туралы он таптаурынға жауап жазып шықтық.
Заманауи өнер мұражайына барарда бала кезден бойымызға сіңген таптаурын ойларды табалдырықта қалдырып кеткен дұрыс. Арт-кеңістіктер кейбір адамға түсініксіз жәдігер толы, қияли адамдар ғана жүретін жер боп көрінеді.
Бұл жаңсақ ойды өзгерту үшін біз Almaty Museum of Arts экскурсия бөлімінің басшысы Ақжарқын Құмарбаевамен сөйлестік. Ақжарқын күн сайын жүздеген қонақпен жұмыс істейді. Ол адамдардың неге картиналар алдында өзін жайсыз сезінетінін, мұражай қызметкерлерінің не нәрсеге ренжитінін және Эдуард Мане мен Клод Монені ажырата алмасаңыз да, көрмеден қалай ләззат алуға болатынын жақсы біледі.
Мұражайға ақшаның не керегі бар?
- «Мұражай түні» акция уақытында кептеліс
«Мен онсыз да салық төлеймін ғой, билет неге ақылы?». Кассаға келгенде көп адамның ойында картинаны көру үшін неге ақша төлеуім керек деген сұрақ туады. Сонда мұражай адамдардың өнерге деген қызығушылығынан пайда тауып отыр ма деп қалуыңыз мүмкін.
Алайда мұражай — картиналарды қабырғаға іліп қоя салатын жер емес. Ол экспонаттарды сақтаумен, қалпына келтірумен, тасымалдаумен және қорғаумен айналысады. Билетке төлеген ақшаңызды мұражай осы жұмыстарға жаратып, жаңа көрмелер ұйымдастырады. Оның үстіне көп мұражай тегін кіретін күндер белгілеп, дәрістер мен көрмелер өткізеді. Мысалы, жыл сайын 18 мамырда Алматыдағы көп мұражайда Халықаралық мұражайлар күніне орай «Мұражай түні» акциясы өтеді.
«Мен дәл осындай кірпішті 100 теңгеге сатып ала саламын ғой». Заманауи өнер дегеніміз — идеялар нарығы. Суретшінің құндылығы оның күрделі картина салғанымен емес, тың көзқарасымен, мәдениетке ықпалымен өлшенеді.
Мысалы, Энди Уорхолдың Shot Sage Blue Marilyn туындысы 2022 жылы 195 миллион долларға сатылды. Оның құндылығы кенеп пен бояуында емес. Уорхол — бұқаралық мәдениетті, жарнаманы және танымал адамдардың бейнелерін өнерге айналдырған алғашқылардың бірі еді. Ол біздің тұтынуға, танымалдыққа және медиаға деген көзқарасымызды өзгертті.
Бақылаушылар неге аңдып жүреді?
- Qonaqtar көрмесі
«Залдарда емін-еркін жүруге болмайды, ақылды түр жасап алу керек». Мұражайға кіргенде мина қаптаған аумаққа тап болған адамдай жүретіндер бар: картинаны дауыстап талқылауға бола ма, тым жақындап кетсем ескерту естіп қалмаймын ба деп уайымдап жүреді. Көп адам мұражай этикетін түсініксіз әрі қатаң ережелер жиынтығы деп қабылдайды.
Шын мәнінде ереже өте қарапайым. Негізгі қағида екеу-ақ: басқа келушілерге кедергі келтірмеңіз және экспонаттарға зиян тигізбеңіз. Болды! Өйткені алдыңызда жүздеген жыл сақталған тарихи жәдігер не суретшінің әлемдегі жалғыз туындысы тұрған болуы мүмкін.
Маған Хиршхорн мұражайындағы келушілерге арналған ережелер жинағы қатты ұнайды: «Мұражайда... өтініш... ойланыңыз, сөйлесіңіз, үйреніңіз, серуендеңіз, ләззат алыңыз, демалыңыз, көріңіз, біліміңізді арттырыңыз...» дейді. Заманауи кеңістіктердің де рөлі сол — адамның бәрін аяғының ұшымен жүруге мәжбүрлемей, еркін тамашалауға, ойлануға және қызу пікірталасқа мүмкіндік беру.
«Бақылаушылар неге қатал?». Кейде мұражайда бақылаушылар адамдарды үнемі аңдып жүргендей көрінеді. Мұндайда өзіңізді жайсыз сезініп, тезірек шығып кеткіңіз келуі мүмкін. Бірақ олардың міндеті — келушілерді бақылау емес, өнер туындыларын қорғау. Олар әлдебіреу экспонатқа байқаусызда сүйеніп кетпесін, туындыға тым таяп бармасын не қолындағы сусынын төгіп алмасын деп жүреді.
Мұндай сақтық шарасы бекер емес. Тәртіпсіз қонақтар өнер туындыларына қасақана зиян келтірген жайттар аз емес: картиналарды пышақпен тілген, қышқыл шашқан, тіпті тамақ лақтырған оқиғалар болған. 1972 жылы Ватикандағы Pietà мүсініне балғамен қаруланған ер адам шабуыл жасап, оны зақымдап үлгерген. Кейінгі жылдары экобелсенділер Sunflowers картинасына томат сорпасын шашты. Бақытына қарай, туынды қорғаныш әйнегінің арқасында аман қалды. Сондықтан мұражай қызметкерлері қайта қалпына келтіру мүмкін емес дүниелерді көздің қарашығындай сақтауға тырысады.
«Бізден аяй ма сонда? Кенепті ұстап тұрған жоқпын ғой!». Әдемі кадр түсіріп, оны сториске салғыңыз келетіні — қалыпты нәрсе. Тап сол себепті де көп мұражайда жарқылмен суретке түсіруге тыйым салынған. Себебі жарқылдың жарығы ескі графикаға, қағазға, мата мен бояу қабаттарына зиян келтіруі мүмкін. Әрине, бір рет түсіргеннен ештеңе бола қоймайды. Алайда күн сайын мыңдаған адамның жарқыл қолдануы өнер туындыларының біртіндеп өңін жоғалтуына, тезірек тозуына әкеліп соғады. Сондықтан бұл тыйым қонақтарды шектеуді емес, экспонаттарды мейлінше ұзақ уақытқа сақтап ұстауды ғана көздейді.
Түсініксіз туындыны қалай тамашалау керек?
«Мына шимай-шатпақты көру үшін 2 000 теңге жұмсадым ба?». Заманауи өнердің мақсаты — мінсіз сурет салу не әртістің техникалық шеберлігін паш ету емес. ХХ ғасырдан бастап көп суретшіге әлемді өзгеше қырынан көрсеткен, жаңаша ой айтқан маңыздырақ бола бастады. Сондықтан кейбір туындылар әдейі қарапайым көрінуі мүмкін. Бірақ сол қарапайымдылықтың артында идея, эмоция не көрерменге түрлі ой салатын дүние тұр.
Мысалы, америкалық суретші Марк Ротконың шығармалары алғаш қарағанда түрлі-түсті үлкен төртбұрыштардан ғана тұратындай көрінеді. Алайда ол өз жұмыстарын көрерменнің эмоциясына әсер ететін кеңістік ретінде ойластырған. Сондықтан оның картиналарының алдында адамдар тыныштық табады, толқиды не терең ойға шомып кетеді. Ал жапон суретшісі Яёи Кусама шексіз қайталанатын нүктелер арқылы шексіздік тақырыбын және өзінің жеке тәжірибесін жеткізеді.
Әр туындының алдында тұрып, міне, мынау шедевр деп баға берудің қажеті жоқ. Заманауи өнер көбіне көрерменнің жеке әсеріне сүйенеді. Ең бастысы — шығарма сізде қандай да бір ой не сезім тудырса болғаны. Ал "мен мұны түсінбедім" деген сөз әңгіменің түйіні емес, қызық талқының бастамасы ғана.
Мұражайлар тек снобтарға арналған ба?
«Заманауи өнер мұражайына ақылды түр жасап алған снобтар ғана барады». Бұл — мұражай туралы кең тараған жаңсақ пікірдің бірі. Кейде өнерді түсіну үшін арнайы білім керек сияқты көрінеді. Тіпті күрделі терминдерді білмесеңіз, мұндай ортада өзіңізді бөтен сезінуіңіз мүмкін.
Бірақ мұражайға келетін адамдардың көбі өнертанушы емес. Олар да көп туындыны алғаш рет көріп, жай ғана қызықтап жүреді. Заманауи мұражайлар сізден арнайы дайындықты емес, ашық көзқарас күтеді. Сондықтан әр шығарманың мағынасын толық түсінуге тырысудың қажеті жоқ. Кейде туындының алдында сәл аялдап, өзіңізден «Бұл маған қалай әсер етті?» деп сұрасаңыз да жеткілікті. Сол сәттен бастап өнер туралы ойлана бастайсыз.
«Гидке ақша құртудың мәні бар ма?». Көрмені өз бетіңізше аралауға да болады. Бірақ жақсы гидтің міндеті әр туынды туралы ұзақ мәлімет беру емес. Нағыз жақсы экскурсия — сіз бұрын назар аудармай өтіп кетер едіңіз деген жұмысқа қызығушылық таныта бастаған сәт. Өйткені өнерде, әсіресе заманауи өнерде, контекст маңызды рөл атқарады. Туындының тарихын не идеясын білгенде, оған мүлде басқаша қарай бастайсыз.
Музейде ішім пысып кетпей ме?
- Sheberhana-дағы уоркшоп
«Мұражайда балаға қызық ештеңе жоқ». Өте-мөте қате пікір. Заманауи музейлерде балаларға арналған арнайы бағыттар, интерактив бағдарламалар мен ойын түріндегі экскурсиялар бар. Мысалы, Almaty Museum of Arts-та балалар гидтің әңгімесін тыңдап қана жүрмей, жасырын детальдарды іздейді, туындыларды бірге талқылайды, өнерді ойын арқылы тани түседі.
Көрмеден кейін баланың өзі де бір нәрсе жасап көргісі келеді. Сол себепті Алматыдағы заманауи өнер мұражайында Sheberhana бар. Бұл — балалар шығармашылықпен айналысып, өз қолымен бұйым жасап, көрген әсерін тәжірибе арқылы «қорыта» алатын кеңістік.
«Мұражайда ішің пысады, күні бойы жүресің». Мұражайлар қазір тек ресми вернисаждармен шектелмейді. Мұнда дәрістер, паблик-токтар, кино көрсетілімдері мен шеберлік сабақтары өтіп тұрады.
Көрмені күні бойы аралап, әр туындыға ұзақ үңіліп тұрудың қажеті жоқ. Түскі үзілісте, жұмыстан кейін не қалада бір күн ғана уақытыңыз болса да, залдарға кіріп шығуға болады. Кейде бір көрменің өзі не бір ғана картина да зейін қойып қараған адамға қатты әсер етіп жатады. Осылайша мұражай адамдар жүздесетін, ойланатын, ой алмасатын және қаланың қарқынын аздап болса да баяулататын алаңға айналып келеді.
