Төрт баламен әлем шарлап жүрміз. Саяхат бізге не үйретті?
Өмірді кейінге қалдыра бермей, тәуекел етуден қорықпау керек.
Сәлем! Менің атым — Жадыра. Журналиспін, төрт баланың анасымын әрі батыл саяхатшымын. Күйеуім екеуіміз саяхаттағанды жақсы көреміз. Төрт баламыздың үлкені — алтыда, кенжесі төрт айдан асты. Қазір біз Оңтүстік Кореяда жүрміз. Бұл — біз сапарлап келген он үшінші ел. Мен бұл мақалада баламен жолға шығудан тартынып жүрген ата-аналарға бірер ақыл-кеңес беремін, саяхат бізді және балаларымызды қалай өзгерткенін айтамын.
Сақтандыру мен дәрі қобдишасын ұмытпаймыз
2024 жылы күйеуім толықтай қашықтан жұмыс істей бастады. Ол кезде мен де жұмысты онлайн істеп жүргенмін. Сол жылы алғаш рет үй ішімізбен Малайзияға бардық. Мұсылман елі ғой, тамақтан қиналмаймыз деп, сол елді таңдадық. Бірақ алғашқы сапарымызда үлкен қателік жіберіппіз — сақтандыру полисі туралы мүлде ойламаппыз.
Малайзияда жүргенде қызым ыстық суға күйіп қалды. Тоқшәйнекті еденге жақын тұрған розеткаға қосып қойып, ұмытып кетіппін. Қызым еңбектеп барып, шәйнекті аударып алған. Су қатты ыстық емес еді. Бірақ аяғы күйіп қалды. Жедел жәрдемге хабарласқанымызда, өте көп сома айтты. Бізде сақтандыру полисі жоқ еді, сондықтан ол ақша бізге тым көп болды. Дәрі қобдишасын да дұрыс дайындамағанбыз. Күйіп қалғанда жағатын май алмағанбыз. Кейін дәріханадан бәрін алып, өзіміз күтіп, таңып жүрдік. Бақытымызға қарай, бәрі жақсы аяқталды.
Бірақ осы жағдайдан кейін қауіпсіздік мәселесіне өте жауапты қарайтын болдық. Қазір біздің дәрі қобдишамыз топ-томпақ. Ішіне міндетті түрде қызу түсіретін дәрі, күйікке арналған май, пластырь, бинт, антисептик, пробиотик, электролит пен балаларға үйреншікті дәрілер алып жүреміз. Көп елдің дәрісі біздікіндей тез әсер етпейтінін байқадық. Сондықтан Қазақстаннан өзіміз үйренген дәрілерді көбірек алып шығамыз. Біразы тіпті қолданылмай қалады. Бірақ мен үнемі мерзімін тексеріп отырамын, уақтылы жаңартып қоямын.
Шабадан сүйреп жүрмейміз
Оңтүстік-Шығыс Азияға жасаған алғашқы сапарымыздан кейін біз тек рюкзакпен жүреміз деп шештік. Баламен шабадан сүйреп жүрген өте қолайсыз екен. Бір қолыңда — балалар арбасы, екінші қолыңда — бала, оның үстіне әуежайда багаж күтіп сағаттап тұруың керек. Қаз-қатар тізілген шабадандар суретте әдемі көрінгенімен, іс жүзінде көп күшті алады. Бізге бұл ыңғайсыз болды, сондықтан біз минимум затпен жүру форматына көштік.
Қазір әр баламыздың жасына, бойына сай алынған өз сөмкесі бар. Иықтан түсіп кетпес үшін кеуде тұсында арнайы қыстырғышы бар моделін аламыз. Сөйтіп олардың өз затын өздеріне көтертеміз. Ішіне тек ең қажет заттарды саламыз: екі ауыстыратын киім, бір жылы киім, бір кроссовка, бірі жеңіл сүйретпе — болды. Іш киім мен шұлықтарының да екі ауысымы жетеді, бірін жуып қойғанда, екіншісін киіп кете береді.
Біз үшін ең маңыздысы — қозғалыстың жеңіл болғаны. «Күнде әр түрлі киім киіп, әр локацияда суретке түсейік» деген мақсат жоқ. Көрген жеріміз бен алған әсеріміз көбірек маңызды. Зат аз болса, оны жинаған да оңай, бір нәрсені ұмытып не жоғалтып та алмайсың. Қазір біз осы форматқа толық үйреніп қалдық, бұл саяхаттағы ең дұрыс шешімдеріміздің бірі болды.
Бәріне үнемдейміз
Біз барлық жағынан — ұшақ билетінде де, тұратын жерде де, тамақта да, көлікте де үнемдеуге тырысамыз. Біреу «не азап» деп ойлауы мүмкін, бірақ бізге жергілікті халықпен тығыз араласып, жаяу жүріп, метроға мінген қолайлы.
Көп балалы отбасы болғандықтан, билет мәселесі өте қымбатқа шығады. Қазір төрт айлық қызымызға тек әуежайдың аз ғана алымдарын төлейміз, билеті тегін, ал қалған балалардың бәріне орын алу керек. Адам басына шаққанда жалпы сома үлкен болғандықтан, барынша тиімді, ең арзан бағадағы билеттерді іздейміз.
Сақтандыру полисін бөлек сатып алғаннан гөрі банктердің премиум карталарын ашып, билетті сонымен алыңыз. Сонда билет ішіне сақтандырудың автоматты түрде енеді, кэшбэк жиналады, әуежайда балалармен бизнес-лаунждарға кіруге болады. Біз «Еуразиялық» банктің Mastercard World Elite картасын қолданамыз. Айына 4 мың теңге төлейміз. Билет пен шетелде пәтерді сол картамен төлейміз. Өйткені кешбегі жақсы. 10-12% шамасында қайтарып береді.
Тұратын жерге келгенде, біз үнемі пәтер жалдаймыз, қонақүйге бармаймыз. Біріншіден, біздің бала санымен қонақүйде кемінде екі номер алу керек, тіпті «дабл люкс» алсаң да сыймайсың. Екіншіден, апартаментте асүй, ыдыс, кір жуатын мәшине — бәрі бар. Қонақүйде киім жуғызу немесе үтіктеу үшін бөлек ақша төлейсің, ал пәтерде бәрі дайын, бұл әрі үнемді, әрі ыңғайлы.
Мейрамханаларға сирек бас сұғамыз, әрі кетсе бір-екі рет көрейік деп баруымыз мүмкін. Әсіресе Тайланд, Вьетнам, Корея сияқты елдерде жергілікті кафелерге емін-еркін кіре алмаймыз, өйткені астың құрамына, халал мәселесіне қатты қараймыз. Сондықтан супермаркетке барып макарон, күріш сияқты үйреншікті тамағымызды және адал ет сатып алып, үйден пісіріп ішкен бізге тиімді.
Таксиден де көбіне бас тарттық. Біз алтаумыз, бала арбасы да бар, сондықтан бір таксиге заң бойынша сыймаймыз, екі көлік жалдау керек. Сол себепті әу бастан қоғамдық көлікке, метроға ауысқанбыз. Бірақ бастысы — қарбалас кезде мінбейміз. Метро толып тұрса, бос вагон келгенше өткізіп жібереміз.
Түнгі рейстерді таңдаймыз
Балаларымыз қоғамдық көлік ережесін жақсы біледі. Қай сызықтан аспауды, алдымен түсетін адамдарды өткізіп жіберуді, бір шетпен жүруді — бәрін күнделікті өмірден үйреніп алды. Олар мұны кітаптан оқыған жоқ, бізбен бірге көріп жүріп үйренді. Мысалы, жолдан өтейін деп жатсақ, олар алға жүгіріп кетпей, бізді күтіп тұрады. Бағдаршам, лифт, эскалатор — осының бәрінің ережесін олар практикада көргесін, автопилот деңгейінде жасайды.
Біздің балалар кішкентайынан ұшақпен, көлікпен, пойызбен жүріп үйренген. Сондықтан ұзақ рейстер оларға қалыпты нәрсе. Ең ұзақ ұшқанымыз — сегіз сағат. Бірақ балалар жолды жақсы көтереді, өйткені олар мұндай ритмге үйренген. Бұрын ойыншық, жастық, түрлі заттар алып жүретінбіз. Кейін оның бәрі артық жүк екенін түсіндік. Қазір ұзақ рейске де көп дайындалмаймыз, ешқандай зат алып шықпаймыз.
Бірақ біз бір нәрсені ескереміз — ұзақ рейс болса, көбіне түнгі ұшақты таңдаймыз. Өйткені бала мінгеннен кейін ұйықтайды да, жеткенде оянады — бұл өзіңізге де өте ыңғайлы. Ұшақта экран болса мультик көреді, бірақ жалпы гаджет ұстамайтын балалар болғандықтан, онсыз да қиналмайды.
Әр ата-ана өз баласының жолды қалай көтеретінін жақсы біледі. Біреудің баласы сабырлы болса, біреудікі шыдамсыз болуы мүмкін. Сондықтан балаңызға қарай бейімделу керек.
Мысалы, Кореяда балаларға адамдар тарапынан өте көп мейірім төгілгендіктен, оларға ол жақ ерекше ұнады. Ал Өзбекстан шекарасында 12 сағат бойы кептелісте тұрғанда, олардың кез келген жағдайда — тіпті еденде болса да — ұйықтай салатын икемділігін көрдік. Бұл балалардың бойында "маған жағдай жасалуы керек" деген шектеу жоқ, олар кез келген жағдайға тез бейімделеді.
Балаларды алдын ала қызықтырамыз
Маршрут жоспарлағанда біз балаларды алдын ала дайындаймыз. «Ертең Сеулге ұшамыз, кейін Тонхэге барамыз, одан соң Пусанға жетеміз, сосын Жапония деген жаңа ел ашамыз» деп бәрін айтып қоямыз. Ютубтан баратын жерлеріміз туралы видеолар көрсетеміз: «ол жер мұндай екен, адамдары былай сөйлейді екен» деп қызықтырамыз. Жергілікті тілден бірнеше сөз үйретіп те қоямыз.
Балалар қазір Кореяда далаға шыққан бойда бәріне «аннехасео» деп жүреді. Жергілікті адамдар одан сайын мәз болып, балаларды керемет қуанышпен қабылдайды. Олар «камсахамнида» мен «аннехасео» деген екі сөздің өзіне қатты тамсанып, қуанады.
Негізі бала алдын ала не болатынын, не күтіп тұрғанын білсе, жолды әлдеқайда жеңіл көтереді. шаршадым деп қиғылық сала бермейді. Жалпы ересектер сияқты, оларды да белгісіздік қорқытады.
Сондықтан біз бәрін алдын ала түсіндіріп: «қазір сәл шыдасақ жетеміз, әуежайда мынадай нәрсе бар, паспорт бақылауында камераға қарап, hello деп айтасың» деп сценарийді үйретіп қоямыз. Сонда олар тағатсызданып күтіп, сапарды жеңіл өткізеді.
Күйгелек болмаңыз
Баламен саяхаттағанда ең қиын нәрсе — олардың эмоциясы. Кейде бәрі қатар шаршайды, бәрі қатар жылайды, эмоцияларын неше түрлі етіп көрсетеді. Осындай кездері бәріне тең көңіл бөлу қиынға соғады: үшінші қызыма біреу «қандай сүйкімді» десе, үлкен екеуі «сонда мен сүйкімді емеспін бе?» деп өкпелеп қалуы мүмкін. Біреуіне чупа-чупс жетпей қалса, оған да таласады.
Бірақ біз бәрібір балаларды тастап кетпей, үнемі ертіп жүреміз. Өйткені басты мақсатымыз — оларға әлемді көрсету. Әлемнің қандай кең, мүмкіндіктің қаншалықты мол екенін және сан алуан мәдениеттер мен адамдар бар екенін сезіндіру.
Біз балаларға әлемнің қандай кең екенін көрсеткіміз келеді. Олар әлемнің қай жерінде болса да есік ашық екенін сезініп, өз қалауын айта алатын, еркін тұлға болып өссе дейміз. Өмірді кейінге қалдырмай, дәл қазір мүмкіндік бар ма — көре беру керек. Біз үшін саяхат — тек суретке түсу емес, өмірді шынайы түйсіну және балалармен бірге осы кереметті сезіну.
Сондықтан менің ең басты кеңесім — қорықпау. Қорқатын нәрсеңіз Қазақстанда да болуы мүмкін, ал қауіп қай жерде де жоқ емес. Сондықтан алаң мен үрейді барынша азайтып, тәуекел ету керек. Балаңызды үйретсеңіз, ол кез келген жағдайға сізбен бірге бейімделеді. Ең бастысы — бәрін мінсіз етуге тырыспау. Жоспар дұрыс болмаса да, оған ештеңе етпейді деп, әр сәттен ләззат алған маңызды.
Саяхат бізді қалай өзгертті?
Көп нәрсеге күйіп-піспеу керек екенін саяхатта жүріп үйреніп келеміз. Теория жүзінде баланың мінезіне сабырмен қарау керек деп айтасың ғой, бірақ іс жүзінде ол қиын. Ал жаңа ел көрген сайын сол сабыр біртіндеп бойыңа табиғи түрде сіңе бастайды екен. Әлі де толық мінсіз емеспіз, кейде ұрсамыз, ашуланамыз, бірақ бұрынғыдай емес.
Қазір көп нәрсеге, тіпті күтпеген жағдайларға да жеңілірек қараймыз. Жоспар өзгеріп кетсе де, бір жерге үлгермей қалсақ та, оған қатты күйзелмей, «а, ештеңе етпейді» деп қабылдай салатын болдық.
Біз барған елдердің көбінде адамдар балаларға өте мейірімді болды. Балалар стақан сындырып алса да, отырған жерін шашып тастаса да, «ештеңе етпейді, бала ғой» деп күліп қарайды. Олар сенің стрессіңді ұлғайтпай, қайта «ұялмаңыз» деп қолдау білдіреді. Кейде тіпті төгіліп қалған сусынды ішіп үлгермегенін көрсе, тегін қайта әкеліп беретін кездері болады.
Кореяда біз болған уақытта бір күн балаларға біреу көңіл бөлмей өткен емес. Мүлдем танымайтын адамдар балаларға тәтті береді, балмұздақ алып береді, тіпті кейде ақша ұстатып кетеді. Біреуі коляска көтерісуге көмектессе, енді бірі жолдан өтуге жәрдемдеседі. Осының бәрін көргенде мен «бала — береке» деген сөзді шын түсіндім.
Баламен жүрген қиын, стресі көп болғанымен, оның орнын басатын осындай жылылық пен көмек сапарда үнемі баланс сыйлайды. Саяхат бізді ұстамдырақ, икемдірек етіп қана қоймай, әлемге сеніммен қарауды үйретті.
