Бакуді, Тбилиси мен Ереванды көріп қайттым. Қайсысы көбірек ұнағанын айтайын
Бір сапарда үш елдің астанасын көріп қайтатын маршрут.
Биыл маусымда Армениядағы бірнеше күндік медитация ретритіне барамын деп жүр едім. Сол кезде құрбым да Бакуге қонаққа шақыра қалды. Сөйтіп бір оқпен екі қоянды атпаймын ба дедім. Әзербайжан мен Арменияның шекарасы жабық болғандықтан, екі елдің арасында тіке жүру мүмкін емес. Сондықтан жолды Грузия арқылы жоспарладым: Астана — Баку ұшағы, Баку — Тбилиси пойызы, Тбилиси — Дилижан бағытындағы маршрутка, одан әрі Дилижан — Ереван маршруткасы, Армениядағы бір апталық ретрит пен Ереваннан Астанаға тікелей рейс. Әзербайжан мен Грузияда бұрын болғанмын, ал Арменияға бұл алғаш баруым еді.
Баку
Астанадан Бакуге Azerbaijan Airlines әуе компаниясымен ұштым. Сәті түсіп, жеңілдік кезінде билет алып, 45 мың теңге төледім.
Бұған дейін Бакуде бір айдан астам тұрып, баспанаға шамамен 250 мың теңге төлегенмін. Бұл жолы қалада үш апта болдым. Өзімді жергілікті тұрғын секілді сезіндім: құрбымның үйінде тұрдым, достарыммен кездестім, жаңа адамдармен таныстым. Осы сапарда өзім үшін бірнеше жаңа жерді аштым. Соның бірі — кешке жастар жиналатын Finestra бары. Сондай-ақ сырасы арзан Ayaq Ustu деген орын да ұнады.
Бакуде өзімді еркін сезінгеніммен, сапардың соңына қарай қала жалықтыра бастады. Бөтен елге сіңісіп кеткен оңай емес екен. Оның үстіне жергілікті ортадағы өмір ырғағы да біраз уақыттан кейін шаршатады.
Үш елдің ішінде тіл жағынан ең түсініктісі Әзербайжан болды. Әзербайжан тілі түркі тілдері тобына жатады әрі латын әліпбиін қолданады. Сондықтан көшедегі жазулар мен мәзірлердің көпшілігін еш қиындықсыз түсіне бересіз. Қызметкерлер орысша не ағылшынша сөйлемесе, маған қазақ тілі мен бірнеше әзербайжан сөзінің қосындысы көмектесті.
Бакуден Тбилисиге қалай жеттім?
- Кішкентай төсек жанындағы сейфті пайдалану бойынша нұсқаулық
Алғашында маршруткамен бармақ болғанмын. Бірақ жолға шығардың алдында жақсы жаңалық шықты: алты жылдық үзілістен кейін Баку мен Тбилиси арасындағы пойыз қайта қатынай бастады. Купедегі билетім 90 AZN (шамамен 25 мың KZT) тұрды.
Пойыз Бакуден кешкі сағат 23:00-де шығып, таңғы 08:00-де Тбилисиге жетеді. Жолда жақсылап ұйықтап аламын деп ойлағанмын. Бірақ шекарадан өту ұзаққа созылды. Таңғы үштен беске дейін әуелі Әзербайжанның, кейін Грузияның шекара бақылауынан өттік. Мені еш қиындықсыз өткізді. Алдын ала қонақүйдің бронын да, туристерге міндетті сақтандыруды да дайындап қойған едім. Шекарашылар рюкзагыма көз жүгіртіп шықты да, сапарымның мақсатын сұрап, төлқұжатыма мөр басып жіберді.
Пойыздың өзі біздің «Тальгоға» ұқсайды. Бірақ вагондары кеңірек әрі заманауи екен. Мысалы, әр орынның жеке құлыпталатын сейфі бар. Ол жолаушыға берілетін арнайы картамен ашылады.
Тбилиси
Тбилисиде бұған дейін 2024 жылдың қысында небәрі екі күн болғанмын. Бұл жолы қалаға жазда келдім. Алдымен үш күнге жарайтын eSIM сатып алдым. Бағасы — 5 USD (шамамен 2 355 KZT). Ескі қаладағы Cozy Koala Hostel хостелінен екі түнге орын брондап, оған 65 GEL (шамамен 12 мың KZT) төледім.
Теміржол вокзалының жанында метро бар. Сол жерден 2 GEL (шамамен 360 KZT) көлік картасын сатып алдым. Бір жол жүру құны — 1 GEL (шамамен 180 KZT). Дегенмен көбіне жаяу жүрдім. Тбилиси — ағашы көп, жап-жасыл қала, сондықтан серуендеп жаяу жүрген дұрыс.
Бакуде жүргенде бір әзербайжан жігітімен таныстым. Ол Грузияда бір жыл тұрған екен. Маған Тбилисиде тұратын, қаланы ерекше жақсы көретін ресейлік экспат достарының байланысын берді. Солардың арқасында Тбилисиді мүлде басқа қырынан таныдым.
- Рача кафесі
Біз Chacha Corner-да чача дәмін таттық. Бұл жердің иесі әр қонақтың талғамына қарай сусын ұсынып, орыс тілінде емін-еркін әңгімелеседі. Кейін қолжетімді бағамен ұлттық тағамдар ұсынатын Racha мейрамханасына бардық. Одан кейін 8 GEL (шамамен 1 441 KZT) фуникулёрмен Мтацминда саябағына көтеріліп, кері қарай қалаға дейін жаяу түстік. Екінші күні «Картли анасы» ескерткішіне көтеріліп, кейін Ботаника бағын араладық.
Тбилиси маған шығармашылық атмосферасы мен мәдениеті жағынан Алматыны еске салды. Ал хинкалиі, хачапуриі мен грузин лимонадтары бұл қаланың өзіндік ерекше мінезін айқындай түседі.
Тбилисиден Арменияға қалай жеттім?
Грузиядан бірден Ереванға емес, алдымен табиғатын тамашалау үшін шағын таулы қала — Дилижанға барғанды жөн көрдім. Одан кейін ғана Ереванға жол тарттым. Маршруткамен жеттім, жол ақысы — 35 GEL (шамамен 6 303 KZT). Жүргізушімен байланысуға хостел қызметкерлері көмектесті.
Армения шекарасында барлық жолаушының ішінде ең ұзақ мені тексерді. Қазақстан азаматтары Арменияға жеке куәлікпен кіре алады. Мен де шекарашыларға жеке куәлігімді ұсындым. Бірақ олар күліп жіберіп, мұндай ережені кім айтқанын сұрады да, шетелдік төлқұжатымды көрсетуді өтінді.
Төлқұжатымды көрсеткім келмеді. Себебі ішінде Әзербайжанның кіру мөрлері тұрған еді. Соның салдарынан тексеріс ұзаққа созылды. Шекарашылар сапарымның мақсатын егжей-тегжейлі сұрады, елде мені біреу күтіп тұрған-тұрмағанын анықтады, қонақүй бронын көрсетуді өтінді. Бұдан бөлек, қай бағытпен жүретінімді түгел жаздыртып, тіпті WhatsApp нөмірімді де жазып алды. Ақыры өткізген кезде маршруткаға келсем, басқа жолаушыдар мені екі көзі төрт болып күтіп отыр екен.
Дилижан
- Хагарцин монастырі
- Хагарцин монастырі
- Кер у сус деген ұлттық тағамдары
Дилижанға тыныштық пен тау табиғатын сезіну үшін екі түнге келдім. Іздеген тыныштықты таптым. Бірақ екінші күні-ақ аздап жалыға бастадым. Қаланың инфрақұрылымы ретсіздеу көрінді. Көшелері бір-бірінен алшақ орналасқандықтан, жаяу серуендеген ыңғайсыздау. Мұнда көбіне хайкинг үшін келеді.
Осы жерде Viva байланыс операторынан жергілікті SIM-карта сатып алдым. Бағасы — 2 000 AMD (шамамен 2 571 KZT). Оған 30 күнге жететін 20 ГБ интернет кірді. Ал Ojakh Hostel хостелінде екі түнге тоқтадым. Бағасы — 8 400 AMD (шамамен 11 мың KZT). Қожайыны өте меймандос кісі екен. Ауладан көрінетін таулардың көрінісі ерекше әсер қалдырды.
Ереван
- Каскадтың жоғарғы жағынан Арараттың көрінісі
- Каскад
- Паражанов мұражайы
- Кешкі орталық
Дилижаннан Ереванға маршруткамен бір жарым сағатта жеттім. Жол ақысы — 1 000 AMD (шамамен 1 285 KZT).
Армения астанасына бірден ғашық болдым. Ретритке дейін бір кеш өткіздім, ал ретрит аяқталған соң тағы үш күн сонда қалдым. Алғашқы кештің өзінде қаланың ең қызған ортасына тап болдым. Сол күні Ереванда шарап фестивалі өтіп жатқандықтан, бірнеше көшеде көлік жүргізбей тастапты. Елде парламент сайлауы да өтіп жатыр екен.
Ретритке дейін қала орталығындағы Pariss Library хостелінде түнеп, бір түнге 6 500 драм төледім. Кейін орталықтан сәл алыстау орналасқан Sweet Sleep хостеліне көшіп, үш түнге 11 мың AMD (шамамен 13 мың KZT) бердім.
Қоғамдық көлікке міну үшін арнайы Telcell картасын сатып алдым. Бағасы — 500 AMD (шамамен 643 KZT). Оны арнайы терминалдан алуға болады. Бір жол жүру құны — 150 AMD (шамамен 193 KZT). Бір маңызды ерекшелігі бар: бір картаны бір мезетте екі адам пайдалана алмайды. Төлем жасалғаннан кейін карта 30 минутқа бұғатталады.
- «Раздан» барахолкасы
- Ауыз су ағатын шағын субұрқақтар
Ереванда ең алдымен Арарат тауы көрінетін әйгілі Каскадқа көтерілдім. Кейін Солтүстік даңғылмен серуендедім. Кәдесый іздегенде көпшілік баратын «Вернисажға» емес, «Раздан» барахолкасына бардым. Сол жерден 800 AMD (шамамен 1 028 KZT) армян өрнегі бар кесе, ал 1 000 AMD (шамамен 1 285 KZT) қысқа жейде сатып алдым. Ал сыйлыққа алатын кофе мен тәттілерді қарапайым супермаркеттен алған тиімді болды.
Тамақтанатын жер іздесеңіз, Bistro-дағы ламаджоны ұсынамын. Бағасы — 1 800 AMD (шамамен 2 313 KZT). Бір порциясының өзі маған түскі және кешкі асқа бірдей жетті. Мәдени орындардың ішінде режиссер әрі суретші Сергей Параджановтың мұражайы ерекше әсер қалдырды. Гидсіз кіру билеті 1 500 AMD (шамамен 1 928 KZT) тұрады. Бірақ мен орыс тіліндегі экскурсия тобына байқатпай ілесіп алып, гидтің әңгімесін тыңдап шықтым.
Ереванның аптап ыстығында мені ең көп құтқарған нәрсе — пулпулактар болды. Бұлар — таза ауыз су ағатын шағын субұрқақтар. Қалада олар әр бұрышта тұрады.
Ереваннан Астанаға
Елге Shirak Avia әуе компаниясының былтыр көктемде ашылған тікелей рейсімен қайттым. Билет бағасы — 77 000 теңге. Оның ішіне 25 келіге дейінгі жүк пен 7 келі қол жүгі кірді.
Менде багаж болған жоқ. Тек рюкзак, шоппер мен бір пакет қана болды. Әуежайда ешқандай сұрақ қоймай өткізіп жіберді. Ұшақтың өзі Azerbaijan Airlines-пен салыстырғанда аса жаңа емес. Дегенмен үш сағат жайлы ұштық. Рейс уақыты да ыңғайлы болды: сағат 12:00-де ұшады, Астана уақытымен 16:15-те үйде болдым. Терезе жақтағы орынды тегін таңдауға болады. Ұшу кезінде жолаушыларға шай не кофе ұсынады.
Қанша ақша кетті?
Бакудегі шығындарымды нақты есептеу қиын болды. Себебі құрбымның үйінде тұрдым, достарым жиі қонақ етті. Ал Тбилисиде өткен үш күн мен Армениядағы алты күнге (ретриттің құнын есептемегенде) шамамен 340 мың теңге жұмсадым.
- Әуе билеттері (Астана — Баку мен Ереван — Астана) — 122 000 теңге
- Қалалар арасындағы жол шығындары (пойыз бен маршруткалар) — 36 000 теңге
- Қоғамдық көлік пен көлік карталары — 8 300 теңге
- Хостелдер (барлығы 8 түн) — 45 000 теңге
- Бакудегі азық-түлік — 30 000 теңге
- Кафе мен мейрамханалар — 48 000 теңге
- Мұражайлар мен басқа да ойын-сауық — 45 000 теңге
- Байланыс (Грузиядағы eSIM мен Армениядағы SIM-карта) — 4 800 теңге
Қай қалаға не үшін барған дұрыс?
Осы сапарда маған ең қатты ұнағаны — Ереван. Алғаш рет барғаным әсер еткен шығар. Ал Баку мен Тбилисиді бұрыннан жақсы білемін. Бірақ кез келген қала туралы әсерді ең алдымен ондағы адамдар қалыптастырады. Медитация ретритінде Арменияны ерекше жақсы көретін жергілікті бір қызбен таныстым. Ол мені қала орталығында аралатып, Ереван туралы сондай ықыласпен әңгімеледі. Содан кейін бұл қалаға ғашық болмау мүмкін емес еді.
Қазақстандықтар үшін Ереван әлі де онша танымал бағыт емес. Қазақстаннан Грузия мен Әзербайжанға жыл сайын мыңдаған турист барады. Ал Армения көпшіліктің назарынан тыс қалып келеді. Негізі бұл — үш астананың ішіндегі ең орыстілді әрі ең ашық қала. Мұнда тіл мәселесі мүлде сезілмейді. Жастармен де, шағын дүкендегі сатушылармен де еш қиындықсыз сөйлесе аласыз. Тағы бір артықшылығы — елдің шағын болғаны. Қала орталығынан бірнеше сағаттың ішінде Дилижанға да, Севан көліне де жетуге болады.
Ал Баку мен үшін баяғыда-ақ туристік қала болудан қалған. Онда достарым тұрады. Қаланың көшелерін жақсы білемін, өзімді жергілікті адамдай сезінемін. Дегенмен толықтай «өз адамымын» деп айта алмаймын. Себебі әзербайжан тілін еркін білмеймін әрі сырт келбетім де ерекшеленіп тұрады. Соған қарамастан, үш елдің ішінде ең түсініктісі осы болды. Тілі түркі тілдеріне жатады, әліпбиі латын қарпінде жазылады, сондықтан көшедегі жазуларды оқыған оңай. Ал қызметкерлер орысша не ағылшынша білмесе, менің құпия қаруым — қазақ тілі мен бірнеше әзербайжан сөзінің қосындысы көмектесетін.
Тбилиси мүлде басқа әсер қалдырды. Егер Баку заманауи сәулетімен Астананы еске салса, Тбилисиге келгенде бірден Алматының рухын сезіндім. Бұл қалада шығармашылық өмір қайнап жатыр: көшедегі шахмат турнирлерінен бастап техно-клубтар мен ерекше секонд-хенд дүкендеріне дейін бәрі бар. Оған қоса грузин асханасын қосыңыз. Армения мен Әзербайжан кейбір ортақ тағамдардың шығу тегі туралы әлі күнге дейін пікірталас жүргізіп жатқанда, грузиндер ең дәмді хинкали мен хачапуриді жасап жүр. Осындай атмосфераның арқасында Тбилисиге қайта-қайта оралғың келеді.
Бұл сапардағы ең күтпеген жаңалығым басқа болды. Саяхат адамға үйін қаншалықты жақсы көретінін еске салады екен. Баку, Тбилиси мен Ереван көшелерінде жүріп, Қазақстанды жиі сағындым. Құлаққаппен «МузАрт» тобының «Сағындым Алматымды» әнін тыңдап жүрдім. Өзім Астанада тұрсам да, Кавказдың тас көшелерінде серуендеп жүргенде, құлағыма сол әнді қосып қоятынмын. Үш қалаға да қуана қайта барар едім. Бірақ осы сапардан кейін бір нәрсеге анық көзім жетті: өзің үйіңнен артық жер жоқ екен.
