Армения тауындағы оңаша он күн. Випассана курсынан қалай өттім?
Он күн бойы телефон ұстамай, ешкіммен сөйлеспей, өзіммен ғана сырластым. Маған қатты ұнады.
Шынымды айтсам, алғашқы күні бір сектаға кіріп кеткендей күй кештім. Бәріміз үндемей отырамыз, үндемей тамақ ішеміз, күніне он сағат медитация жасаймыз. Жан-жағымызда — Армения таулары, алдымда — әлемнен оқшау он күн тұрды.
Випассана деген не және ол не үшін қажет?
Випассана — медитацияның бір түрі. Курс он күндік ретрит форматында өтеді. Бірақ келу және қайту күндерін қосқанда, жалпы сапар шамамен он екі күнге созылады.
Пали тілінен аударғанда «випассана» сөзі «өмірді шынайы көру» дегенді білдіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл тәжірибе денедегі сезімдерді байқап, оларды жақсы не жаман деп бағаламай қабылдауға үйретеді. Випассана дінге жатпайды. Ол буддизмнен бастау алғанымен, курсқа кез келген дүниетанымдағы адам қатыса алады.
Қатысу үшін сайттағы сауалнаманы толтырып, денсаулығыңыз бен психикалық жағдайыңыз туралы толық мәлімет беріп, ұйымдастырушылардың жауабын күтуіңіз керек. Тіркелу әдетте үш ай бұрын ашылып, курс өтетін жерге байланысты басталуына екі-үш апта қалғанда жабылады. Арнайы іріктеу жоқ. Ең басты талап — 18 жастан асқан болу.
Мен випассана туралы алғаш рет 2023 жылы университеттегі профессорымнан естідім. Ол медитацияның өміріндегі қиын кезеңнен өтуге көмектескенін айтты. Ал маған ондай тәжірибелер бұрыннан қызық еді. Денем мен санамның мүмкіндігін байқап көргім келді. Оның үстіне депрессияға бейім болғандықтан, осындай ұзақ ретрит психологиялық жағдайыма жақсы әсер етуі мүмкін деп ойладым.
Неге Арменияға баруға тура келді?
Випассана курстары әлемнің біраз елінде өтеді. Бірақ Орталық Азияда әзірге мұндай бағдарлама жоқ. Сондықтан Армения ең жақын әрі ең ыңғайлы таңдау болды. Мен бұл елге бұрыннан барғым келетін. Оның үстіне дәл сол кезде Астана мен Ереван арасында тікелей рейстер ашылып, жолға шығудың сәті туа кетті.
Курстың өзі Ванадзор қаласындағы «Цицернак» лагерінде өтті. Басталуына бір апта қалғанда ұйымдастырушылар ортақ чаттың сілтемесін жіберді. Қатысушылар сол жерде бірігіп жолға шығуға келісе алады екен. Мен WhatsApp арқылы көлігінде бос орны бар қыздардың біріне жаздым. Сөйтіп лагерьге тегін жетіп алдым.
Курс кестесі қандай?
Күн тәртібі өте қатаң:
- 04:00 — алғашқы қоңырау;
- 04:30–06:30 — таңғы медитация;
- 06:30–08:00 — таңғы ас және демалыс;
- 08:00–11:00 — медитация;
- 11:00–12:00 — түскі ас;
- 12:00–13:00 — мұғалімге сұрақ қою немесе демалу;
- 13:00–17:00 — медитация;
- 17:00 — шай ішіп, жеміс-жидек жейсіз (жаңа қатысушыларға). Бұрын қатысқандарға тек лимон қосылған су беріледі;
- 18:00–19:00 — медитация;
- 19:00–20:15 — дәріс;
- 20:15–21:00 — медитация;
- 21:30 — ұйқы.
Курс басталар алдында барлық адамнан телефонын жинап алады. Кітап оқуға, жазуға, сурет салуға, шығармашылықпен айналысуға не басқа адамдармен сөйлесуге болмайды. Тіпті ым-ишара жасауға да, бір-біріне қарап қоюға да тыйым салынған. Тек мұғалімге не тұрмыстық мәселелер бойынша ұйымдастырушыларға ғана сұрақ қоюға болады. Бар міндетіңіз — күніне он сағат медитация жасап, ештеңеге алаңдамау.
Қандай жерде тұрдық және неге бәрі тегін?
- Төсегім
- Дәретхана
- Көшеде
Мен төрт қызбен бір бөлмеде тұрдым. Жағдай кәдімгі спорт лагеріне ұқсайды. Саяхат кезінде хостелдерде жиі тұрғандықтан, бұл маған қиын болған жоқ. Ерлер мен әйелдер курс бойы бөлек жүреді. Арамызды қалың перде бөліп тұрды. Сондықтан өзімді қауіпсіз сезіндім.
Тек бір нәрсеге алдын ала дайын болған дұрыс: ыстық су күніне үш рет қана белгілі бір уақытта беріледі, унитаз емес, ауылдағыдай жер дәретханаға отырасыз. Бірақ Қазақстанның оңтүстігіндегі ауылда он сегіз жыл тұрған адам ретінде маған бұл, керісінше, жайлы көрінді. Су, сабын мен қағаздан таршылық көрмедік.
Кешкі дәрістердің бірден төрт тілде — орыс, ағылшын, армян мен парсы тілдерінде көрсетілгені де қуантты. Арменияға Ираннан қатысушылар көп келеді, өйткені олардың елінде мұндай тәжірибелерге тыйым салынған. Жалпы лагерьде әртүрлі елден келген шамамен жетпіс адам болды.
Ең қызығы — бүкіл курс тегін өтеді.
Бұл ұйымдастырушылардың негізгі принциптерінің бірі. Олар ретритке кез келген адам келе алғанын қалайды. Мұғалімдер де, қызметкерлер де (менеджерлер, аспаздар) ерікті ретінде жұмыс істейді.
Барлық шығын бұрын кемінде бір рет он күндік курстан өткен қатысушылардың ерікті жарнасы есебінен өтеледі. Соңғы күні бізге статистика көрсетті. Бір адамның курстан өткеніне орталық орта есеппен 95 доллар жұмсайды екен. Осы соманы негізге алып, мен де аноним түрде қайырымдылық жасадым. Барғысы келетіндерге бір кеңес: міндетті түрде қолма-қол ақша алып барыңыз. Қазақстан картасынан ақша аударған оңай емес.
Қандай тамақ берді?
Тамақтары қатты ұнады. Ас мәзірі толықтай вегетариандық болғанымен, қазақы көңілім әбден риза болды. Күніне екі жарым рет тамақ береді: таңғы ас — 06:30-да, түскі ас — 11:00-де, ал 17:00-де жаңадан келгендерге шай мен жеміс ұсынылады. Әдетте жарты банан мен екі тілім апельсин береді.
Таңғы ас швед үстелі түрінде ұйымдастырылды. Қарақұмық ботқасы, қаймақ, көкөністер, тосап, йогурт пен бал болды. Ал армянның сары майы жағылған тосттар үшін сол жерде мәңгі қалып қоюға да даяр жүрдім. Түскі асқа сорпа, негізгі тағам, салат пен шай берілді. Таңғы он бірде бір рет қана тойып ас ішсем де, қарным мүлде ашқан жоқ.
Курстан алған әсерім мен түйген ойларым
Таңғы төртте алғашқы қоңырау соғылғанда, өзімді өте жайсыз сезіндім. Басымда қайта-қайта: «Мен мұнда не істеп жүрмін?» деген ой тұрды. Қатаң тәртіппен өмір сүріп, мұғалімнің соңынан пали тіліндегі түсініксіз сөздерді қайталайтын сектаға келгендей әсер болды. Бірақ екі күннен кейін үйреніп кеттім. Бар назарымды тәжірибеге аудара бастадым. Үндемей жүру шынымен де өзіңе көбірек үңілуге мүмкіндік береді екен.
Он күн бір жағынан өте баяу, бір жағынан өте тез өтті. Бір сағаттық медитация бір сағаттық демалыстан да жылдам өте бастады.
Ең қиыны үнсіздік емес екен. Маған ең ауыр тигені — ұйқының аздығы мен денедегі ауырсыну болды. Мен ұйықтағанды жақсы көремін. Сондықтан алты-жеті сағаттық ұйқы аз болды. Әр үзілісте бір ұйықтап алуға тырысатынмын. Төртінші күннен бастап «берік ерік-жігер» («Адиттхана») тәжірибесі басталады. Онда күніне үш рет бір сағат бойы көзді жұмып, қол мен аяқтың қалпын өзгертпей отыру керек. Аяғым ұйып қалатын. Тізем, арқам мен мойным қатты ауыратын. Тек жетінші күні ғана қосымша жастық сұрап алып, бір сағат қозғалыссыз отыруға болатын қалыпты таптым.
Мынадай оқшау жағдайда ми алуан түрлі, кейде өте ауыр нәрселерді ойлай бастайды екен. Үйдегілерді, мысықтарымды уайымдап, тіпті әлемдегі жағдайға алаңдап, үрей басты. Ең күлкілісі — Ерке Есмахан мен Төреғали Төреәлінің «Алло» әні болды. Ретриттің ортасында сол ән басымнан кетпей қойды. Тып-тыныш жерде отырып, сол әннің сөздерін есіме түсіруге тырысқан сайын өзіме күлкім келетін.
Сосын басқа адамдарға да ашуым келе бастады. Толық тыныштықта біреудің жөтелгені, түшкіргені не сыбдыры бірден зейінімді бұза берді. Жетінші күні айналамдағылардың бәріне іштей ашулана бастадым. Ал сегізінші күні өзіме ренжідім, өйткені медитация бұрынғыдан да қиындай түсті.
Содан кейін мұғалімге бардым. Ол маған өзіңе жұмсақ қарасаңшы деп, қарапайым, бірақ өте маңызды ақыл айтты. Қиын болса, бес минут серуендеп кел. Қатты шаршасаң, көбірек ұйықта. Ең бастысы, өзіңнен мінсіз нәтиже күтпеу керек. Сонда ғана мен осы уақытқа дейін медитацияны «мінсіз жасауға» тырысып, рухани тәжірибені тағы бір жетістікке айналдырғанымды түсіндім.
Қайтар күн
Оныншы күн ең есте қалған күн болды. Сол күні ғана бізге сөйлесуге рұқсат берілді. Сөйтсем, айналамда өте қызық адамдар жүрген екен. Автостоппен саяхаттайтын жұп, итімен бірге велосипедпен әлемді аралап жүрген Эквадор азаматы, Кипрден келген йога жаттықтырушысы, Грузиядан келген сноубордшы қыз бен кейін Ереванды тамаша аралатып көрсеткен жергілікті армян қызы болды. Қызығы, дәл осы он күндік үнсіздік адамдарды бір-біріне жақындата түседі екен.
Он бірінші күні телефонымызды қайтарып берді. Қолыма телефонды қайта ұстағанымда қызық сезімді бастан кештім. Экран тым жарық көрінді, суреттер тым анық болып кетті, ал жиналып қалған жүздеген хабарлама ашпай жатып-ақ шаршатып жіберді.
Қайтар күн ерекше әсерлі өтті. Біз мектеп бітірушілер сияқты тоқтамай сөйлесіп, бірге суретке түстік. Бірге талай сынақтан өткен адамдармен қоштасып жатқандай әсер болды. Бірақ курста бізге үйреткендей, бұл өмірде бәрі өткінші. Сондықтан жақсы сәттердің өзіне де шамадан тыс байланып қалмау керек. Сөйтіп әркім өз жолымен кетті.
Өмірімде не өзгерді?
Випассана маған телефон ұстамай-ақ тыныш ұйықтай алатынымды көрсетті. Қазір күйзеліс қинаса не көңіл-күйім түссе, бұрынғыдай әлеуметтік желіге, тамаққа не музыкаға жүгірмейтін болдым. Өз сезімдерімді жақсырақ түсіне бастадым, бір нәрсені анық ұқтым: өмірдегі жақсы да, жаман да нәрсенің бәрі бір күні өтеді, бәрі уақытша.
Әрине, депрессиям ұшты-күйлі жоғалып кеткен жоқ. Бірақ жағымсыз ойлармен күресу әлдеқайда жеңілдей түсті. Қазір күн сайын кем дегенде бір сағат медитация жасауға тырысамын. Сол сәттерде өмірдің өзі шын мәнінде өте қарапайым әрі жеңіл сияқты көрінеді.
Болашақта бұл курсқа тағы келсем деймін. Мүмкін, басқа елде өтермін. Випассана барлығына бірдей жаға ма, білмеймін. Бірақ мен үшін осы он күн өмірімдегі ең есте қалған әрі ең пайдалы сапардың бірі болды.
