Не әкелдің: Қырғызстандағы заманауи этнодүкендер мен естен кетпес кәдесыйлар
Әдемі, дәмді әрі арзан.
Көрші Қырғызстанға барып, бос шабаданмен қайтқан мүмкін емес. Өзім де әр жолы сөмкемді аузы-мұрнына толтырып, сыйлық арқалап қайтамын. Бал, кеудеше, құрт сияқты заттардың көбі Қазақстан базарларында да бар ғой дерсіз. Бірақ Қырғызстанда таңдау көбірек, бағасы да арзан. Сондықтан магнит емес, шынымен кәдеге жарайтын сыйлық әкелгісі келетіндерге арнап осындай гид жазып шықтым. Қандай кәдесыйға ақша жұмсауға болады, қолдан жасалған жақсы бұйымдарды қайдан іздеген жөн және сатып алған дүниенің бәрін жолда бүлдірмей қалай жеткізуге болады — айтып берейін.
- Қырғызстаннан қандай кәдесый әкелуге болады?
- Қырғызстаннан қандай дәм алуғс болады?
- Кімге қандай сыйлық әкелуге болады?
- Бішкектен не әкелуге болады?
- Ыстықкөлден не әкелуге болады?
- Қырғызстанда кәдесыйды қайдан сатып алған дұрыс?
- Қырғызстаннан кейбір заттарды алып шығуға болмайды
- Кәдесый мен азық-түлікті қалай ораған дұрыс?
- Жиі қойылатын сұрақтар
Қырғызстаннан қандай кәдесый әкелуге болады?
Шырдақ пен ала-киіз
Шырдақ — ұлттық ою салынған қалың киіз кілем. Оны күрделі құрақ-мозаика тәсілімен жасайды. Ал ала-киізде түрлі түсті жүн бір-біріне басылып, өрнек жұмсақ, акварель секілді болып шығады. Екеуі де үйдің ішін бірден өзгертіп жібере алады.
Дұрыс күтсе, мұндай кілемдер ондаған жыл сақталады, жылуды жақсы ұстайды және минималистік интерьерге де әдемі үйлеседі. Бірақ бір үлкен кемшілігі — ауыр әрі көлемді. Сондықтан шырдақ сатып алмас бұрын оны қалай алып қайтатыныңызды және қосымша багаж қажет пе, соны ойластырған дұрыс.
Бағасы: төсек жанына төсейтін шағын кілемше 10 мың KGS (шамамен 52 мың KZT) бастап, үлкен шырдақ 50 мың KGS (шамамен 260 мың KZT) басталады.
Ақ қалпақ
Ақ киізден жасалып, ою-өрнек кестеленген дәстүрлі ерлер бас киімі — Қырғызстанның нышандарының бірі. Қырғыздар қалпақты ерекше құрметтейді: оны жерге тастауға не қалай болса солай бере салуға болмайды. Оның үстіне қырғыз ерлері ақ қалпақты күнделікті өмірде де киіп жүреді.
Кәдесый дүкендерінен арзан фабрикалық нұсқасын да, пішінін жақсы сақтайтын, қалың киізден жасалған сапалысын да табуға болады.
Бағасы: 500–3 000 KGS (шамамен 2 599–16 мың KZT) басталады.
Киіз тәпішке, сөмке мен ойыншықтар
Кілем алып жүрген тым ауыр болса, шағын бұйымдарға қараңыз. Қырғыз шеберлері киізбен өте жақсы жұмыс істейді, оны былғарымен және жібекпен үйлестіреді.
Киіз тәпішке — суық қысқа таптырмайтын дүние. Синтетика сияқты аяқты терлетпейді, табанды жайлы ұстайды әрі пішінін жоғалтпайды. Қазір базарлар мен концепт-дүкендерден табаны резеңкеленген түрлерін де табуға болады. Оны күздің құрғақ күндері далаға да киюге болады.
Түрлі түсті шоппер, ноутбук қабы не киізден жасалған ойыншық та — жақсы сыйлық. Әсіресе ілбіс, қодас пен қой бейнеленген ойыншықтар көп. Олар шабаданға оңай сыяды, көп орын алмайды әрі үйге әдемі декор болады. Жаңа жылдық әшекей ретінде де іліп қойсаңыз болады.
Бағасы: тәпішке — 800–1 500 KGS (шамамен 4 158–7 796 KZT), ойыншық — 300 KGS (шамамен 1 559 KZT).
Шағын киіз үй мен этнокәдесыйлар
Әріптесіңізге не досыңызға шағын ғана сыйлық керек болса, этнокәдесыйларға қарауға болады. Дәстүрлі киіз үйдің кішкентай үлгісін киізден, ағаштан не былғарыдан жасайды. Іші бос түріне кәмпит салып қоюға болады, ал кейбірі кішкентай сандықша сияқты ашылады.
Сондай-ақ кәдесый қамшы, қабырғаға ілетін панно мен көшпенділер бейнеленген шахмат жиынтықтары бар. Мұның бәрі жеңіл, көлемі шағын, шабаданда да көп орын алмайды.
Бағасы: шағын киіз үй — 400 KGS (шамамен 2 079 KZT).
Күміс әшекейлер
Қырғыз зергерлері күмістен ірі әрі бірден көзге түсетін әшекейлер жасайды. Қараланған күміс, көгілдір тас пен маржан жиі қолданылады. Білезік, үлкен сырға және кезінде тұмар ретінде тағылған дәстүрлі алқалар қазір де сәнді көрінеді.
Бішкектегі концепт-дүкендерде дәстүрлі пішіндерді жаңаша ұсынатын жергілікті бренд көбейді. Олар этноэлементтері бар ықшам, заманауи күміс әшекейлер жасайды. Әшекей ұнатсаңыз, өзіңізге лайық бірдеңе табу қиын емес.
Бағасы: қарапайым сақина — 2 000 KGS (шамамен 10 мың KZT), авторлық үлкен сырға — 8 000 KGS (шамамен 42 мың KZT) басталады.
Былғары бұйымдар
Көшпенділер ежелден былғары өңдеудің шебері болған. Бұл дәстүр Қырғызстанда әлі де сақталған. Базарлар мен шеберханалардан бедер салынған сапалы белдік, әмиян, паспорт қабы және рюкзак кездестірдім. Былғарысы көбіне қалың, төзімді. Сөреде шаң басып жатпайтын, күнделікті қолдануға болатын сыйлық іздесеңіз, жақсы нұсқа.
Бағасы: белдік — 1 000 KGS (шамамен 5 197 KZT), сөмке — 4 000 KGS (шамамен 21 мың KZT).
Керамика мен ағаш бұйымдар
Керамика кесе мен табақтарға ұлттық өрнектер салады. Көбіне қанық көк, қызыл мен терракота түстерін қолданады. Ал ағаштан әдемі ыдыс, қымыз ішуге арналған жиынтық, май салатын ыдыс және қомуз жасайды. Қомуз — қазақтың домбырасына ұқсайтын қырғыздың ұлттық музыкалық аспабы. Қомузда ойнай алмасаңыз да, оның шағын кәдесый нұсқасын интерьерге қоюға болады. Сыйлыққа бергенге де әдемі.
Бағасы: керамика кесе — 200 KGS (шамамен 1 039 KZT), шағын қомуз — 1 500 KGS (шамамен 7 796 KZT).
Қырғызстаннан қандай дәм алуғс болады?
Тау балы
Қырғызстанның тау бөктерінде өсетін түрлі шөптің арқасында жергілікті бал ерекше бағаланады. Ең танымал түрлерінің бірі — Ат-Башы балы. Ол қою, ақшыл әрі кремге ұқсайды. Ыстықкөлдің эспарцет балын да жиі кездестіруге болады. Балды базардан өлшетіп алған жақсы. Әдетте сатушылар дәмін татып көруге береді. Бұл маңызды: кейде қанттанып кеткен не бөтен иісі бар бал кездесуі мүмкін.
Бағасы: килограмы 500 KGS (шамамен 2 599 KZT).
Құрт
- Өрік қосылған құрт
Иә, құрт Қазақстанда да сатылады. Бірақ Қырғызстандағыдай түр-түрін өзім сирек көрдім. Кәдімгі тұзды, ысталған, қорытылған сүттен жасалған, ащы бұрыш қосылған, тіпті өрікті түрлері бар.
Құртты жол жиегінде отырған апайлар да, зауыт қаптамасымен маркеттер де сатады. Мысалы, «Белая река» брендінің құрттары бар. Өзім базардағы сатушылардан өлшетіп аламын. Жаңа кепкен, арзан әрі не алып жатқаныңды көресің.
Бағасы: супермаркетте алты данасы бар қаптама 50–70 KGS (шамамен 260–364 KZT), жол бойында бір данасы 20–30 KGS (шамамен 104–156 KZT).
Кептірілген жеміс пен жаңғақ
Қырғызстанның оңтүстігіндегі, әсіресе Баткен мен Ош маңындағы күн райы жеміс өсіргенге өте қолайлы. Ірі кептірілген өрік, тәтті інжір, қара мейіз және Арсланбоб ормандарынан жиналған грек жаңғағын қараңыз.
Дәмі біздің супермаркеттердегі өнімдерден жақсырақ болуы мүмкін, бағасы да көбіне арзан. Тек бірінші кездескен жерден ала салмаған дұрыс. Екі-үш сатушының бағасын салыстырыңыз.
Бағасы: жақсы кептірілген өрік немесе жаңғақ килограмы 500 KGS (шамамен 2 599 KZT).
Шай мен шөп қоспалары
Кәдімгі қара шайдың орнына жергілікті шөп шайларын алып қайтуға болады. Тянь-Шань тауларында жиналған жұпаргүл, тасшөп, шайқурай, жалбыз және шырғанақтан түрлі қоспа жасайды.
Кәдесый дүкендерінде кенеп қапшықтарға салынған әдемі сыйлық жиынтықтары да бар. Шайды жақсы көретін адамға қарапайым әрі пайдалы сыйлық.
Бағасы: дүкенде бір қаптамасы 150 KGS (шамамен 780 KZT), базарда 80 KGS (шамамен 416 KZT).
Тосап пен тәттілер
Жергілікті тәттілерде табиғи өнімге басымдық беріледі. Жаңғақтан, қылқанжапырақтан не тау таңқурайынан жасалған тосап іздеп көріңіз. Қант қосылмаған табиғи пастила, бал мен жаңғақтан жасалған десерт те көп. Кәдімгі шоколад орнына жергілікті дәм татып көргіңіз келсе, бұл — өте дұрыс таңдау.
Бағасы: бір банка тосап — 250 KGS (шамамен 1 299 KZT).
Дәмдеуіштер мен күріш
Қырғыз базарларынан палау, лағман немесе кәуап маринадына арналған дәмдеуіштердің тұтас жиынтығын жинап алуға болады. Өзген күрішіне де назар аударыңыз. Бұл — түсі қызғылт-қоңырлау, Ферғана палауына жиі қолданылатын күріш.
Бағасы: дәмдеуіш — бір стақаны 50 KGS (шамамен 260 KZT), Өзген күріші — килограмы 200 KGS (шамамен 1 039 KZT).
Кімге қандай сыйлық әкелуге болады?
Кімге | Не әкелуге болады? |
|---|---|
Әйелге | Авторлық күміс әшекей, киіз тәпішке, шоппер, жергілікті брендтердің күтім косметикасы, керамика |
Ер адамға | Қалың былғарыдан жасалған белдік немесе әмиян, сапалы ақ қалпақ, шағын қомуз, Баткеннің кептірілген өрігі |
Балаға | Жануар бейнесіндегі киіз ойыншық, шағын киіз үй, табиғи жеміс пастиласы, тәтті құрт |
Әріптес пен достарға | Ат-Башы балы, түрлі дәмдегі құрт жиынтығы, тау шайы мен шөп қоспалары, шағын киіз кәдесыйлар |
Кімге | Не әкелуге болады? |
|---|---|
Әйелге | Авторлық күміс әшекей, киіз тәпішке, шоппер, жергілікті брендтердің күтім косметикасы, керамика |
Ер адамға | Қалың былғарыдан жасалған белдік немесе әмиян, сапалы ақ қалпақ, шағын қомуз, Баткеннің кептірілген өрігі |
Балаға | Жануар бейнесіндегі киіз ойыншық, шағын киіз үй, табиғи жеміс пастиласы, тәтті құрт |
Әріптес пен достарға | Ат-Башы балы, түрлі дәмдегі құрт жиынтығы, тау шайы мен шөп қоспалары, шағын киіз кәдесыйлар |
Бішкектен не әкелуге болады?
Бішкек — үйге қайтар алдында шабаданды жақсы заттарға толтырып алатын қала. ЦУМ-ның төртінші қабатындағы бір-біріне ұқсайтын магниттерді бір сәтке ұмыта тұрыңыз. Әрине, асығыс болсаңыз, оларды да ала салуға болады.
Бішкекте көшпенділер мәдениетін заманауи түрде көрсететін жергілікті жобалар көп.
Сапалы киіз, әдемі керамика мен интерьерге арналған зат іздесеңіз, Tumar Art Salon-ға баруға болады. Мұнда жай ғана кәдесый емес, кейін заманауи үйге не киім үлгісіне оңай үйлестіретін заттар сатылады. Жергілікті зергерлер мен шеберлердің минималистік күміс әшекейлері мен керамикасы да бар.
OVOP — One Village One Product дүкендеріне де назар аударыңыз. Бұл жерде Ыстықкөл мен басқа өңірлердегі шебер әйелдер жасаған тауарлар сатылады. Қалың киізден тігілген қап, табиғи сабын, тау қарақатынан жасалған тосап алуға болады.
Өткен жолы осы жерден өрік пен итмұрын ұнтағын сатып алдым. Қазір оларды бәлішке, шайға қосамын. Мұнда зат сатып алу арқылы Қырғызстанның шағын ауылдарында тұратын әйелдерге де тікелей қолдау көрсетесіз.
Киім алғыңыз келсе, Cut a dash дүкеніне кіріп көріңіз. Бұл — жергілікті стритвир бренд. Олар көзге ұрып тұратын үлкен логотипсіз, қарапайым худи, футболка мен шалбар тігеді. Киімдерінде Қырғызстан таулары бейнеленген принттер жиі кездеседі.
Бішкектегі жеуге болатын сыйлықтар да баяғыда тек пакетке салынған құртпен шектелмей қалған. Supara этнокешенінің дүкендерінде талқаннан жасалған жергілікті десерт сатылады. Талқан — қуырылып, ұнтақталған дән. Мұнда оның шоколадқа қосылған түрін табуға болады.
Ерекше дәмі бар, қаптамасы да әдемі қолдан жасалған шоколад іздесеңіз, Yahya брендіне қараңыз. Әріптестерге әдеттегі кәмпит қорабының орнына апаруға болатын жақсы сыйлық.
Ыстықкөлден не әкелуге болады?
Ыстықкөл десе, ең алдымен табиғат еске түседі. Сондықтан бұл жақтан да табиғи өнім алған дұрыс.
Көл жағасындағы тасжол бойынан және Бостери мен Қаракөлдің базарларынан тау балы, шырғанақ тосабы, үйде жасалған тұнба мен кептірілген шөп сатып алуға болады.
Жергілікті шеберлердің қолынан шыққан жылы шұлық, киіз тәпішке мен шағын этнокәдесыйлар да көп. Олар жағажайларда, курорттық ауылдарда сатылады.
Қырғызстанда кәдесыйды қайдан сатып алған дұрыс?
Бәрі бюджетіңіз бен уақытыңызға байланысты.
Базарлар — Бішкектегі Ош базары, Қаракөл базары — азық-түлік, дәмдеуіш, кептірілген жеміс пен арзан кәдесый алуға қолайлы. Қолма-қол ақша алып барған дұрыс. Саудаласуға да болады: көбіне бағаны 15–20 пайызға түсіруге келіседі. Базар аралау біраз уақыт алады, есесіне ақша үнемдеуге болады.
Кәдесый дүкендері мен ЦУМ-ның төртінші қабаты — уақытыңыз екі-ақ сағат болса және бәрін бір жерден алып кеткіңіз келсе, ыңғайлы. Бағасы базардан жоғарырақ, бірақ әр жерге жүгіріп жүрмейсіз.
Шеберханалар мен жергілікті дүкендер — ерекше бұйым, жергілікті дизайнерлердің киімі мен әшекейін іздесеңіз, Tumar Art Salon немю OVOP дүкендеріне барыңыз.
Сатып аларда неге мән берген дұрыс?
- Бағаны салыстырыңыз. Базардың көрші екі қатарында бірдей тәпішкенің бағасы бір жарым есе айырмашылықпен сатылуы мүмкін. Бұл қалыпты жағдай.
- Қандай материалдан жасалғанын сұраңыз. Табиғи киіздің өзіне тән жүн иісі болады, синтетика иісі шықпауы керек.
- Қолдан жасалған ба, тексеріңіз. Былғары бұйымның тігісі немесе қалпақтағы кесте ұқыпты болғаны дұрыс. Бірақ қолдан жасалған затта аздап біркелкі емес тұстар болуы мүмкін. Ал бәрі машинадан шыққандай мінсіз болса, фабрикалық бұйым болуы ықтимал.
- Қымбат заттардың чегін сақтаңыз. Үлкен шырдақ, ескі күміс әшекей не басқа бағалы дүние алсаңыз, шекарада оның антиквариат емес екенін дәлелдейтін құжат сұрауы мүмкін.
Қырғызстаннан кейбір заттарды алып шығуға болмайды
Қырғызстанда туристерге қойылатын талап аса қатаң емес, бірақ белгілі бір ережелер бар. Аз мөлшерде азық-түлік алсаңыз, мәселе жоқ. Ал бал не кептірілген жемісті көп көлемде алып шықсаңыз, фитосанитарлық сертификат талап етілуі мүмкін.
Алып шығуға болмайды
- Қару, есірткі мен жарылғыш заттар.
- Мәдениет министрлігінің арнайы рұқсатынсыз тарихи не мәдени құндылығы бар антиквариат пен көне заттар. Ескі кілем не көне әшекей сатып алсаңыз, оның музейлік жәдігер емес, сатуға рұқсат етілген зат екенін растайтын құжат қажет болуы мүмкін.
- Қызыл кітапқа енген сирек жануарлар мен өсімдіктер.
Кәдесый мен азық-түлікті қалай ораған дұрыс?
Мұны да алдын ала ойлаған дұрыс. Жолда сынып немесе төгіліп қалған сыйлықтан пайда жоқ.
- Бал. Ұшақта бал сұйықтық санатына жатады. Қол жүгінде 100 мл-ден үлкен ыдысты алып өтуге болмайды, сондықтан үлкен банкадағы балды багажға салған дұрыс. Тығыз жабылатын пластик ыдысқа құйып, сыртын тағам пленкасымен орап, бірнеше пакетке салыңыз.
- Құрт пен кептірілген жеміс. Соғылғаннан бүлінбейді, бірақ құрттың иісі шығуы мүмкін. Сондықтан зип-пакетке немесе ауа өткізбейтін қаптамаға салыңыз. Сонда иісі шабадандағы басқа заттарға сіңбейді.
- Сынғыш керамика. Мүмкіндік болса, киімге орап, қол жүгіне салыңыз. Сыймаса, шабаданға үш қабат киіммен орап, ортасына, шеттерден алыс жерге қойған дұрыс.
- Киіз бұйымдар. Тәпішке, кілем немесе ойыншықты багажға нығыздап салуға болады. Киіз сынбайды. Үйге келген соң аздап булап жіберсеңіз, қайтадан бұрынғы пішініне келеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қырғызстаннан көбіне қандай кәдесый әкеледі?
Ең танымалдары — киіз тәпішке, ерлердің ақ қалпағы, тау балы, құрт пен кептірілген жеміс. Бағасы қолжетімді, Қырғызстанның ерекшелігін де жақсы көрсетеді.
Қырғызстаннан арзан не әкелуге болады?
Қарапайым тұзды құрт, жергілікті дәмдеуіш жиынтығы, киізден жасалған шағын салпыншақ, кішкентай киіз үй және тау шөптерінен жасалған шай — ең арзан нұсқалардың бірі. 500–1 000 KGS (шамамен 2 599–5 197 KZT) жақсы сыйлық жиынтығын құрастыруға болады.
Бішкекте кәдесыйды қайдан алған дұрыс?
Азық-түлік, кептірілген жеміс пен кәдімгі шығыс базарының атмосферасы керек болса — Ош базарына барыңыз. Бірақ адам көп жерде әмиян мен бағалы заттарыңызды қадағалаңыз.
Қалың топты ұнатпасаңыз, ЦУМ-ның төртінші қабатына баруға болады. Ал сапалы қолөнер және дизайнерлік бұйым іздесеңіз, қала орталығындағы концепт-дүкендерді қараңыз.
Қырғызстаннан шырдақ алып шығуға бола ма?
Иә. Бірақ сатып алған кілеміңіз, әшекейіңіз немесе басқа затыңыз мәдени құндылық санатына жатуы мүмкін болса — мысалы, 50 жылдан асқан, сирек материалдан жасалған немесе тарихи маңызы бар болса — оны алып шығу үшін Мәдениет министрлігінің сертификаты қажет болуы мүмкін.
Ұшаққа бал мен құрт алып кіруге бола ма?
Құртты багажға да, қол жүгіне де салуға болады. Тек иісі шықпайтындай жақсылап орап алған жөн. Ал бал сұйықтық санатына жатады. Қол жүгіне көлемі 100 мл-ден аспайтын шағын ыдыс қана алуға болады. Одан үлкенін пленкамен жақсылап орап, багажға өткізу керек.
