Үрімшіде көретін не бар: Нан музейі, ұйғыр театры мен базардағы би
Тандыр нанның иісі аңқыған тарихи қала.
Үрімші — Қазақстаннан Қытайға барғанға ыңғайлы көлік тораптарының бірі. Қазақстанның бірнеше қаласынан тікелей рейс бар, билет те аса қымбат емес, оның үстіне визаның қажеті жоқ. Мысалы, Астанадан Үрімшіге 30 мың теңгеге билет тауып, қалада екі күн қыдырып, ары қарай Қытайдың басқа өңірлеріне сапарлауға болады. Үрімшінің өзінде де ұзағырақ жүре берсеңіз әбден болады: бұл қалада көруге тұрарлық жер көп.
Үрімші Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында, Ұлы Жібек жолының көне бағыттары тоғысқан жерде орналасқан. Ғасырлар бойы мұнда түрлі мәдениет, тіл мен асхана араласып келген. Оның ізі қазіргі қаладан да анық байқалады. Сондықтан Үрімші Қытайдың басқа мегаполистеріне онша ұқсамайды. Тілі, тағамы мен жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігі жағынан қазақстандықтарға әлдеқайда жақын.
Үрімшінің ең көрікті жерлері
Сапарға дейін Үрімші туралы көп нәрсе білмейтінмін. Сондықтан болар, көргенімнің бәрі маған ерекше әсер етті. Екі тілде жазылған маңдайшалар, алаңда билеп жүретін адамдар, алыстан асқақтап тұрған Тянь-Шань шыңдары сапарыма ерекше атмосфера сыйлады. Бұл қалада көруге тұрарлық жерлерді тізіп шығайын.
Гранд-базар мен Нан музейі
Жұмыс уақыты: күн сайын 10:00–22:00. Нан музейі 21:00-ге дейін ашық.
Кіру: тегін.
Гранд-базар — бірнеше сағаттың қалай өтіп кеткені байқалмай қалатын алып сауда орамы. Базар аралағанды ұнатпасаңыз да, мұнда бір кіріп шыққан жөн. Қолдан тоқылған сирек ұйғыр кілемдері, дәмдеуіштер, кептірілген тұт пен дәстүрлі музыкалық аспаптар сатылады.
Базар кешенінің ішінде Нан музейі бар. Мұнда наубайшылар келушілердің көз алдында қамыр жайып, нан пісіреді. Қабырғаларға нанның неше түрі қойылған: жұқа әрі қытырлақ наннан бастап, бетіне өрнек салынған қалың күлшеге дейін табасыз. Пештен жаңа шыққан ыстық нан сатып алуға болады.
Базарда жүргенде Үрімшінің музыкаға жақындығы таңғалдырды. Біз базар маңында жүргенде, колонкалардан анда-санда ұлттық ұйғыр музыкасы қосылып тұрды. Сонда көшедегі адамдар мен дүкен сатушылары шығып, дәл көшенің ортасында билей бастайды. Ортаға қосылып, бірге билеп кетсеңіз болады.
Қызыл тау — Хуншань
Жұмыс уақыты: күн сайын 06:00–22:00.
Кіру: саябақ тегін. Пагодаға дейін көтерілу шамамен 10 CNY (шамамен 667 KZT), аттракциондар 15 CNY (шамамен 1 000 KZT) басталады.
Хуншань — қызыл құмтастан түзілген тік жартасты төбе. Ол көлік жолайрықтары мен зәулім әйнек үйлердің дәл ортасынан бой көтерген. Тас баспалдақпен жаяу көтерілуге 15–20 минуттай кетеді. Бірақ жоғары шыққанда қала ғажап көрінеді: биік ғимараттардың ар жағынан қар басқан Тянь-Шань шыңдары көрінеді.
Төбеде көретін негізгі нысан — 1788 жылы Цин әулеті тұсында салынған тоғыз қабатты қызыл Чжэньлун пагодасы. Жергілікті аңыз бойынша, бұл төбе мұз болып қатып қалған айдаһар саналған. Күн жылынғанда айдаһар еріп, қаланы су басады деп сенген. Сондықтан табиғат апатынан сақтану үшін осы пагоданы тұрғызған.
Шуймогоу саябағы
Жұмыс уақыты: күн сайын 09:00–21:00.
Кіру: тегін.
Қаланың шығысындағы жасыл төбелердің арасындағы шатқалда жатқан көркем алқап. Шуймогоу атауы «Су диірмендерінің аңғары» деген мағына береді. XIX ғасырда мұнда астық тартатын ескі ағаш диірмендер болған. Қазір бұл — табиғи ыстық бұлақтары, таза тау сулары, ағаш көпірлері мен дәстүрлі қытай күркелері бар тыныш әрі жап-жасыл жер.
Қаланың у-шуынан шаршасаңыз, осында келіп, судың сылдырын тыңдап, таза ауада демалуға болады. Өзен бойымен серуендеуге арналған ағаш жолдар салынған. Көлеңкелі тоғандарда түрлі түсті кои балықтары жүзіп жүреді, саябақ аумағында Цинфэн будда ғибадатханасы да бар. Саябақты аралауға шамамен екі сағат кетеді. Үрімшінің асықпайтын, тыныш өмірін көргіңіз келсе, осы жерге барған жөн.
Үрімшіде немен айналысуға болады?
Ұлы Жібек жолының тарихымен танысу
Жұмыс уақыты: сейсенбіден жексенбіге дейін 10:00–18:00. Дүйсенбі — демалыс.
Кіру: тегін, паспорттың түпнұсқасын көрсету керек.
Шыңжаң музейі тарихқа қызығатын, Ұлы Жібек жолы туралы көбірек білгісі келетіндерге сөзсіз ұнайды. Музей мені қатты таңғалдырды. Екі қабатта 50 мыңнан астам жәдігер жиналған. Олардың арасында Тан мен Хань әулеттері дәуіріндегі өрнекті жібек маталар, көне қару-жарақ, тиындар мен жазуы бар ағаш тақташалар бар.
Музейдің ең танымал залы Тарым ойпатынан табылған жәдігерлерге арналыпты. Тарым — Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданындағы алып әрі құрғақ ойпат. Такла-Макан шөлінің құрғақ климаты осы жерде 3–4 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдардың денесін сақтап қалған. Ең әйгілі жәдігер — 1980 жылы табылған жас әйелдің мумиясы, «Лоулань аруы». Витринадан оның терісі, ұзын шашы, былғары аяқ киімі, тіпті қауырсын тағылған жүн жамылғысы да анық көрінеді.
Кіреберісте тексеріс қатаң, паспортты міндетті түрде сұрайды. Музейге сейсенбіден жұмаға дейін барған ыңғайлы. Турист көп маусымда тегін билетті музейдің WeChat-тағы аккаунты арқылы бірнеше күн бұрын брондап қойған дұрыс.
Ұйғырдың театр қойылымын көру
Билет: 150–400 CNY (шамамен 9 998–27 мың KZT).
Үрімшідегі театр ұйғыр мұқамын көрсету үшін арнайы салынған. Мұқам — өлең, ән мен би бірге орындалатын дәстүрлі музыкалық-би эпосы. Оның 12 классикалық түрі бар. Бәрін басынан аяғына дейін қатар орындаса, 20 сағаттан аса уақыт кетеді. Ұйғыр мұқамы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енген.
Әрине, театрда тәулік бойы қойылым жүріп жатпайды. Көрерменге ең әсерлі әрі қызық бөліктерін ғана көрсетеді. Қойылым әдетте баяу әуен мен ішекті аспаптар оркестрінен басталады. Кейін ырғағы біртіндеп күшейіп, соңында ашық түсті жібек киім киген әртістердің жаппай биіне ұласады. Қойылым аудармасыз өтеді. Бірақ аударма аса қажет те емес: оқиға мен эмоцияны әртістердің қимылынан-ақ түсінуге болады.
Қала сыртына шығу
Бір Үрімшіде жүре бермеген дұрыс. Қаланың айналасындағы табиғат та ерекше. Бір сағаттық жерде Тянь-Шань тауларының сілемдері мен биік таудағы Тяньчи, яғни Аспан көлі бар.
Мүлде басқа табиғатты көргіңіз келсе, Турпанға барыңыз. Бұл — Ұлы Жібек жолының бойындағы көне оазис. Ол теңіз деңгейінен 154 метр төмен жатқан Турпан ойпатында орналасқан. Терракота түсті балшық үйлері, аптап ыстығы мен жүзім алқаптарының арқасында Турпан Оңтүстік Марокконы еске салады. Жазда ауа температурасы +45 °C-қа дейін көтеріледі. Сондықтан көктемде, күзде не таңертең ерте барған дұрыс.
Үрімшіден Турпанға жетудің ең оңай жолы — вокзалдан жүретін жүрдек пойыз. Жол 1–1,5 сағатқа созылады, билет 35–60 CNY (шамамен 2 333–3 999 KZT) тұрады. Турпанның өзінде балшықтан салынған Цзяохэ мен Гаочан көне қалаларының қирандыларын, Отты тауларды және кәріздерді көруге кеңес беремін. Кәріз — жер астымен өтетін суару жүйесі. Соның арқасында аптап құмның ортасында ғасырлар бойы Қытайдағы ең тәтті жүзімнің бірі өсіріліп келеді.
Үрімшідегі тамағы дәмді жерлер
Үрімші — Шыңжаңның басты гастрономиялық орталығы. Тұрғындардың көбі мұсылман болғандықтан, тамақтану орындарында шошқа еті өте сирек кездеседі. Мұнда көбіне қой, сиыр мен құс етін жейді. Қытайдың теңіз жағалауындағы өңірлерінен тағы бір айырмашылығы — мұнда нанды жақсы көреді. Тандырда піскен жаңа нанды көп жер тегін береді.
Не жеп көру керек?
Алдымен Шыңжаң палауынан, яғни полу тағамынан бастаңыз. Оны үлкен ашық қазанда сары және қызыл сәбіз, ірі әрі жұмсақ қой еті мен кептірілген жемістер қосып пісіреді. Соның арқасында күріші дәмді әрі хош иісті болып шығады. Өңірдің екінші басты тағамы — әрине, лағман. Жеңіл тамақ ретінде тандырда піскен кәуап-самса алыңыз. Ал түскі асқа не сорпаға міндетті түрде тандыр наны беріледі. Кешкі ас ішуге не кофе ішуге мына жерлерге баруға кеңес беремін.
Түнгі тамақ базарлары
Кешке қарай Гранд-базар мен ірі сауда орталықтарының айналасындағы көшелер ашық аспан астындағы үлкен фуд-кортқа айналады. Арбалар мен шағын дүңгіршектерде көз алдыңызда зира қосылған қой қабырғасын қуырады, ащы кеспе пісіреді, теңіз өнімдерін грильде дайындайды. Теңіз өнімдері шығыс жағалаудан жүрдек пойызбен бір тәулікте жеткізіледі. Сондықтан үнемі балғын болады.
Wuyue Plaza-дағы мейрамхана
Орташа чек: 80–120 CNY (шамамен 5 332–7 998 KZT).
Жұмыс уақыты: 10:30–22:30.
Мейрамхана сауда орталығының жоғарғы қабатында орналасқан. Іші футуристік стильде безендірілген, мұз үңгірінің ішінде отырғандай әсер қалдырады. Көгілдір неон жарығы, иілген қабырғалар мен ақ қозылар бейнеленген декор бар. Кешкі ас кезінде сахнада ұйғырдың ұлттық әні мен биі орындалатын шоу өтеді.
Woodstock
Орташа чек: 100–150 CNY (шамамен 6 665–9 998 KZT).
Жұмыс уақыты: 11:00–23:00.
У-шу базардан демалып, тыныш жерде отырғысы келетіндерге арналған орын. Іші заманауи әрі әдемі безендірілген. Кофесі жақсы, еуропалық тағамдар мен жергілікті сиыр етінен дайындалған стейктер бар.
Amor
Орташа чек: 70–110 CNY (шамамен 4 666–7 332 KZT).
Жұмыс уақыты: 11:00–22:00.
Әдемі әрі жайлы концептуал кафе. Мұнда десерт, жеңіл тағам және Шыңжаң шөптері мен жидектерінен әзірленген авторлық шайды ішуге барған жөн.
Үрімшіде не көруге болады: 1 күндік дайын маршрут
Нүктелерді дұрыс ретпен жоспарласаңыз, қаланың ең көрікті жерлерін бір күнде аралап шығуға болады. Менің маршрутым мынадай болды.
- Таңертең, 09:00–11:30. Күнді Қызыл таудан бастаңыз. Қызыл пагодаға көтеріліп, Қызыл жарық будда ғибадатханасына кіріңіз. Тянь-Шань аясындағы қала көрінісін тамашалаңыз. Содан кейін DiDi таксиімен немесе метромен Шыңжаң музейіне барыңыз. Жол шамамен 20–25 минут алады.
- Күндіз, 12:00–14:30. Өңірдің тарихымен танысып, көне жәдігерлерді көріңіз. «Лоулань аруы» мумиясын да осы жерден көресіз.
- Түскі ас, 14:30–16:00. Гранд-базарға барыңыз, ол алыс емес. Лағман, самса не жаңа піскен нан жеп алыңыз.
- Кешке, 16:00–19:00. Базар аралап, Нан музейіне кіріңіз. Кешен алдындағы алаңда көшеде билеп жүрген адамдарды тамашалаңыз.
- Күннің соңы, 19:30–21:30. Wuyue Plaza-дағы мұз үңгіріне ұқсатып безендірілген мейрамханаға кіріңіз. Палау жеп, кешкі музыкалық шоуды көріңіз.
Үрімшіде қалай жүрген ыңғайлы?
DiDi таксиі
Қала ішінде жүрудің ең ыңғайлы әрі жылдам жолы. Қолданбаға мекенжайды ағылшынша енгізуге не картадан керек жерді белгілеуге болады. Қаланың орталық аудандарындағы әдеттегі сапар 16–24 CNY (шамамен 1 066–1 600 KZT) тұрады. Әуежайдан орталыққа дейін такси 32–56 CNY (шамамен 2 133–3 732 KZT) шамасында. Жолға 20–30 минут кетеді.
Метро
Үрімшіде үлкен әрі заманауи метро бар. Ол қаланы кесіп өтіп, әуежай терминалынан тікелей орталық аудандарға барады. Жолақы қашықтыққа байланысты 2–8 CNY (шамамен 133–533 KZT). Әуежайдан орталық станцияларға дейін ауысып мінетін уақытты қосқанда 40–50 минуттай кетеді. Билетті станциядағы кассадан немесе терминалдан оңай сатып алуға болады.
Amap навигаторы
Қытайда ең қажет қолданбалардың бірі — Amap. Google Maps VPN қосылса да тұрақсыз жұмыс істейді. Ал Amap жаяу жүретін бағыттарды жақсы көрсетеді, автобус нөмірлерін, метроның қай шыға берісін пайдалану керегін және аялдамаларды табуға көмектеседі.
Үрімшіден не ала келуге болады?
Тандыр нан
Мұндай нанды Қазақстандағы кез келген наубайханадан табуға болады. Бірақ Үрімшіде оның түрі әлдеқайда көп: өрнегі бар қалың наннан бастап, күнжіт, зира не пияз қосылған жұқа қытырлақ нанға дейін сатылады.
Нан музейі мен Гранд-базардағы дүкендерде оларды тұтқасы бар қалың сыйлық қорабына салып береді. Ұшақпен алып жүргенге ыңғайлы әрі ұзақ уақыт қатпайды. Үйге келген соң нанға аздап су бүркіп, пешке бірер минут салып қойсаңыз, тандырдан жаңа шыққан нанның иісі қайта шығады.
Турпан мейізі мен кептірілген тұт
Көршілес Турпан ойпатының ауасы құрғақ, күні ыстық. Сондықтан Шыңжаңды елдің жеміс кептіретін негізгі өңірлерінің бірі деуге болады. Оның үстіне мұнда ірі әрі тәтті жүзім өседі. Сондықтан жергілікті халықтың сүйікті тағамдарының бірі — мейіз. Ол супермаркеттен көретін кәдімгі мейізге ұқсамайды.
Мұнда мейіздің ондаған түрі бар: жап-жасыл әрі ірі сорты, қара және қызыл мейіз сатылады. Кептірілген тұттан да алып көріңіз. Қант пен қоспасыз кептірілген тәтті жеміспен шай ішкен күшті.
Өлшеп сатылатын дәмдеуіштер
Үрімші базарларында дәмдеуіштің иісі бірден сезіледі. Туристер үйіне көбіне ұсақ дәнді, иісі қанық Шыңжаң зирасын, етке арналған ұнтақталған қызыл бұрышты және палау мен лағманға арналған дайын қоспаларды алып қайтады. Дәмдеуіштер үлкен мата қаптарда тұрады, сатушы керек мөлшерін көз алдыңызда өлшеп береді. Осындай қоспалармен үйде де Шыңжаң тағамдарының дәмін қайталап көруге болады.
Қолдан тоқылған ұйғыр кілемдері
Ұзақ сақталатын әрі салмақты сыйлық іздесеңіз, кілем сататын қатарларға барыңыз. Шыңжаңның жүн мен жібек кілемдері тығыз тоқылуымен және ашық түсті геометриялық өрнектерімен танымал. Үлкен кілемді бөлек жөнелтуге тура келеді. Сондықтан туристер көбіне қабырғаға ілетін шағын панно немесе Ұлы Жібек жолының өрнектері салынған кішкентай кілемше сатып алады.
Дәстүрлі музыкалық аспаптар
Гранд-базарда ашық шеберханалар бар. Мұнда шеберлер бағалы ағаштан дәстүрлі ішекті аспаптар — дутар, сатар мен равап жасайды, оларды інжу қабықпен әшекейлейді. Музыкалық аспапта ойнамасаңыз да, шағын әрі әдемі равапты үйге сәндік бұйым ретінде алуға болады. Сапарды еске салып тұратын ерекше кәдесый.
Үрімшіге барарда не білген жөн?
- Мемлекеттік мекемелерде, дүкендерде және жол белгілерінде жазу екі тілде беріледі: жоғары жағында латын әрпімен немесе қытайша, төменінде араб графикасымен ұйғырша жазылады. Ұйғыр тілі түркі тілдеріне жатады. Сондықтан кей сөздерді естігенде түсінуіңіз мүмкін, бірақ жазуын оқыған қиындау.
- Ресми түрде бүкіл Қытай Бейжің уақытымен өмір сүреді — UTC+8. Ал Үрімші астанадан шамамен 3 мың шақырым батыста орналасқан. Сондықтан жазда күн бұл жерде 22:30 шамасында батады. Күнделікті өмірде тұрғындар бейресми жергілікті уақытты да қолданады. Оның Бейжің уақытынан айырмасы — екі сағат. Сол себепті түскі асты 15:00 шамасында, ал кешкі асты 22:00-ге қарай ішкен қалыпты.
- VPN қолданбасын Қытайға ұшпай тұрып жүктеп алыңыз. Өйткені елде біз үйренген көптеген мессенжер мен әлеуметтік желі бұғатталған.
- Alipay не WeChat қолданбасын алдын ала жүктеп, оған Қазақстанның кез келген банк картасын тіркеп қойыңыз. Содан кейін дүкеннен бастап автобусқа дейін QR-код арқылы төлеуге болады.
- Қонақүйлерде екі жалпақ істігі бар A/I типті розеткалар кездеседі. Сондықтан әмбебап адаптер ала барған жөн.
- Жазда және күздің басында SPF 50 кремін ұмытпаңыз. Таулы аймақ пен жақын маңдағы шөлдердің әсерінен күн қатты түседі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Үрімші — қазақстандықтар жиі баратын бағыттардың бірі емес. Сондықтан сапарға дейін өзіме де қызық болған сұрақтарға жауап берейін.
Үрімшіге қалай жетуге болады?
Алматыдан, Астанадан, Шымкенттен және Ақтаудан Үрімшіге FlyArystan аптасына бірнеше рет тікелей ұшады. Басқа қалада тұрсаңыз, Алматы немесе Астана арқылы ұшатын нұсқалар көп. Жолға шамамен үш сағат кетеді. Әуежай қала орталығынан 15–17 шақырым жерде орналасқан. Сондықтан орталыққа жетуге көп уақыт кетпейді. Оның үстіне әуежайдан шаттлдар жүреді. Жолақы шамамен 16 CNY (шамамен 1 066 KZT). Үрімшіден Қытайдың көптеген өңіріне ұшуға болады. Алматыдан автобуспен де жетуге болады. «Сайран» аавтовокзалынан шығатын автобус шамамен 20 сағат жүреді, билет құны — 27 мың теңгедей.
Үрімшіге қай кезде барған дұрыс?
Ең қолайлы кезең — мамырдан қыркүйекке дейінгі аралық. Үрімшінің климаты күрт континенттік: қысы аязды, ал жаздың ортасында маңайдағы шөлдерде күн тым ысып кетеді. Сондықтан көктемнің аяғы, жаздың басы мен күздің алғашқы айлары сапарға қолайлы болады.
Үрімшіні бір күнде аралап шығуға бола ма?
Иә. Қаланың ең көрікті жерлерін жылдам аралап шығуға бір толық күн жеткілікті. Ал табиғатқа, қала сыртына шыққыңыз келсе, екі-үш күн қыдырамын деп жоспарлаған дұрыс.
Суретті салған — Кира Кустова.
