Саяхаттап жүргенде өз елімізде жоқ дүниелерді байқап, қызығып та, қызғанып та қарайтынымыз бар. Аналардың веложолы тақтайдай екен, мыналар көшеге су ішетін шағын фонтандар қойыпты деп жатамыз. Енді бір елде бұралқы иттер көшенің әр тұсында пысылдап ұйықтап жататынын, айналадағы адамдардың мейірім-махаббатына бөлініп қана жүретінін байқаймыз. Қауіпсіз әрі қайырымды қала туралы қызу пікірталастар толастамай тұрған тұста біз әлемнің өзге елдері бұл мәселені қалай реттегеніне үңіліп көрдік.
Бутан
Бутан халқының басым бөлігі — буддистер. Мұнда қатыгездікке жол берілмейді, сондықтан бұралқы ит-мысықты ұйықтатып тастау (эвтаназия) деген нәрсе атымен жоқ.
2009 жылдан бастап бұл ел халықаралық ұйымдармен бірлесе отырып, ҰСВЖ (ұста — стерилизацияла — вакцинацияла — жібер) бағдарламасын енгізді. 14 жыл ішінде дәрігерлер елдегі 150 мыңнан аса барлық бұралқы итті стерилизациялап, екпе салды. Сондай-ақ 32 мың үй жануарына чип тақты. Осылайша Бутан аса бай ел болмаса да, иесіз иттер мәселесін түбегейлі шеше алды.
Нидерланд
Нидерланд — бұралқы жануары жоқ әлемдегі жалғыз ел. Бірақ бұған бірден қол жеткізген жоқ. Олар 19-ғасырдың өзінде-ақ иттердің санын бақылау және құтыру ауруымен күресу мақсатында ит ұстауға салық енгізген. Қазір елде асыл тұқымды ит сататын жерлерден жануар аларда өте жоғары салық төлейсіз. Екінші үй жануары үшін жылына орта есеппен 90 EUR (шамамен 48 833 KZT) төлеуге тура келеді. Сонымен қатар стерилизация мемлекет есебінен тегін жүргізіледі. Ал жануарларға қатыгездік көрсеткендерге 25 000 EUR (шамамен 13 564 722 KZT) айыппұл немесе бес жылға дейін түрме жазасы қарастырылған.
Иесіз қалған жануарлар жаңа отбасын тапқанша мемлекет қарауындағы панажайларда тұрады. Итті сол жерден алсаңыз, салық төлемейсіз. Тіпті қала инфрақұрылымында да бәрі ойластырылған: каналдар жиегіне суға түсіп кеткен мысықтар, кірпілер не балапандары қайта шыға алуы үшін шағын ғана баспалдақтар салынады. Бұл бастама Алматыдағы мүсінді еріксіз еске түсіреді: ол ағысы қатты Сайраннан шыға алмай қалған итті қол ұстасып құтқарған бірнеше азаматқа қойылып еді.
Италия
Италияда сонау 1991 жылы-ақ бұралқы ит-мысықты ұйықтатып тастауға тыйым салынған. Эвтаназия — ең соңғы шара және ол тек ит жазылмас дертке шалдықса немесе өте қауіпті болса ғана қолданылады.
Елде ҰСВЖ (ұста — стерилизацияла — вакцинацияла — жібер) бағдарламасы жұмыс істейді. Муниципалитеттер панажайларды қаржыландырады, ал чип салу — міндетті талап. Итін көшеге шығарып жіберген адам 9 000 EUR (шамамен 4 883 300 KZT) көлемінде айыппұл арқалайды не бір жылға бас бостандығынан айырылады.
Осының арқасында көшеде бұралқы ит жоқтың қасы. Ал бір-екеуі көріне қалса, олар «қауымдастықтың иттері» (cane di quartiere) екенін білгеніңіз жөн. Оларға бүкіл аудан болып қамқорлық жасайды: тамақтандырады, вакцина салады және бәрі жабылып еркелетеді.
Италия — өте «пет-френдли» ел. Итпен дәмханаға, дүкенге, тіпті жағажайға да баруға болады. Ал 2025 жылдан бастап елде кез келген салмақтағы итті ұшақ салонына алып кіруге рұқсат берілді. Мұндай билетті ITA Airways пен Neos Air әуе компанияларынан сатып алуға болады. Бұл — маңызды қадам, өйткені иттердің жүк бөлімінде өліп қалатын кезі аз емес. Мысалы, 2025 жылы Алматыдан ұшып шыққан француз бульдогының жолда өліп қалған.
Бельгия
Мұнда панажайлар 1908 жылдан бері жұмыс істейді және оларды меценаттар қолдап отырады. Еріктілер тіпті төрт аяқтылардың ментал саулығын да қадағалайды. Иттерге «агрессив» деген таңба баспай, «энергиясы тасыған» не «эмоционал» деген жұмсақ сипаттамалар береді. Бұл итпен дұрыс тіл табысуға, болашақ иесін жаңа отбасы мүшесімен тұруға дайындағанда көмектеседі.
Бельгияда итке чип салу міндетті. Бұл үй жануары жоғалып кетсе, иесін лезде табуға мүмкіндік береді. Чипі болмаса, ит панажайға жіберіледі. Сол жерде иесі оны тауып (және чип салдырып) ала алады. Иесі келмеген итке жаңа отбасын табады. Сау ит-мысықты бұл елде дәрімен ұйықтатып тастауға болмайды.
Германия
Мұнда жануарлар жаңа үй тапқанша тұра беретін үлкен панажайлар жүйесі құрылған. Берлинде Еуропадағы ең үлкен Tierheim панажайы орналасқан, оның аумағы 16 гектар (бұл 22 футбол алаңының ауданына пара-пар). Мұнда да сау жануарларды өлтіруге тыйым салынған.
Әрбір ит иесі салық төлейді. Оның мөлшері аймаққа және иттің тұқымына байланысты (тұқымы неғұрлым ірі болса, салық та соғұрлым жоғары). Мысалы, француз бульдогы үшін жылына 102 EUR (шамамен 55 344 KZT) төлеймін. Жануарлар панажайы бар, олар қайырымдылық қаражаты мен ит иелерінен түсетін салық түріндегі мемлекеттік көмек есебінен жұмыс істейді.
Қызығы, Германияда ҰСВЖ әдісі қолданылмайды. Мәселе иелеріне қойылатын қатаң талаптар арқылы шешіледі: ит асырап алу — машақаты көп жұмыс. Болашақ қожайын сұхбаттан өтеді, тұратын үйін көрсетеді және көлемді анкета толтыруға тиіс. Панажайдан жануар асырап алғаны үшін (мұнда бұл процесс «бала асырап алумен» тең саналады) 500 EUR (шамамен 271 294 KZT) дейін төлеу керек.
Мұнда бұралқы ит деген атымен жоқ. Өйткені ит ұстау адам өміріндегі саналы қадам саналады. Тіпті жергілікті халық арасында «Үйінде ит көп адам — ауқатты адам
Бұдан бөлек, иелері емтихан да тапсырады: жануарлардың мінез-құлқы туралы теориялық және итті игере алатынын дәлелдейтін практикалық сынақтан өтуі керек.
Швейцария
Швейцарияда да жағдай осыған ұқсас. Иелері жыл сайын салық төлейді (шамамен 200 CHF (шамамен 118 011 KZT)) және итіне чип салуға міндетті. Итті көшеге тастап кетсеңіз, қомақты айыппұл төлейсіз не түрмеге кесілесіз.
Панажайдан ит алған да оңай емес: билік өкілдері сіздің үйіңізде орын жеткілікті ме, жануарды күтіп ұстай аласыз ба — соны тексереді. Кейбір кантондарда үй жануарын асырамас бұрын арнайы курстардан өту қажет.
Испания
2023 жылы Испания маңызды заң қабылдап, үй жануарларын ресми түрде «сезімі бар тіршілік иесі» әрі отбасы мүшесі деп таныды. Елде ҰСВА жүйесі енгізілді, сау жануарларды ұйықтатып тастауға және оларды кәдімгі зоодүкендерде сатуға тыйым салынды. Енді иттерді тек панажайлардан не сертификатталған мамандардан ғана алуға болады.
Валенсияда бұралқы иттер жоқ, ветеринарға алғаш барғанда-ақ жалпыеуропалық үлгідегі ветпаспорт жасап береді, содан кейін итті жоғалту мүмкін емес. Чиптің арқасында оны иесіне тез қайтарады. Ветпаспортсыз ветеринарлық клиникаға бара алмайсың, ал чипсіз ветпаспорт жасалмайды.
Заң бойынша итті 24 сағаттан артық жалғыз қалдыруға, көлік ішіне қамап кетуге не дүкеннің кіреберісіне байлап қоюға болмайды. Бұл — ит-мысықты қорғау жолындағы өзгерістердің басы ғана. Бағдарлама нәтижесі кемі бес жылдан кейін, стерилизация деңгейі жануарлар популяциясының 70 пайызын қамтығанда айқын көріне бастайды.
Испания — иттердің ұжмақ мекені. Халық оларды шын жақсы көреді: дүкендердің, дәріханалар мен дәмханалардың алдында су құйылған ыдыстар тұрады, әрбір екінші кофеханада төрт аяқтыларға арналған дәмді тағамдар салынған арнайы банкалар бар, итпен кіруге болатын жер кіруге болмайтын жерден көп. Көбіне азық-түлік дүкендеріне итпен кіруге болмайды. Барселонаның барлық жағажайында маусымнан тыс уақытта итпен қыдыруға болады, ал маусым кезінде (маусымнан қыркүйекке дейін) — арнайы жағажайда жүруі керек. Барселонада қаңғыған ит атымен жоқ, бірақ бұл олардың көзін жойып жатыр деген сөз емес, жоғалған жануарларды іздеу жүйесінің мықты және панажайлар желісінің дамыған.
Ең гуманды елдерге ортақ ережелер
Әрине, әмбебап әдіс жоқ. Бірақ иттер қауіпсіз өмір сүретін елдердің тәжірибесі көбіне мынадай бес ережеге негізделген:
- радикал шаралардан гөрі ҰСВЖ әдісіне басымдық береді;
- міндетті түрде чип салдырады және тіркейді;
- жануарды далаға тастағандар қылмыстық жауапқа тартылып, қомақты айыппұл төлейді;
- итті сатып алғаннан гөрі, панажайдан алуға басымдық береді;
- мемлекет панажайларды қолдайды және қолжетімді (көбіне тегін) стерилизациямен қамтамасыз етеді.
Суретті салған — Кира Кустова.
