Cуреттің де сұрауы бар: қазақтар жиі баратын елдердегі фототыйымдар
Саяхатқа барарда сол елдің заңы мен киелі жерлеріндегі туристер әдебін бір оқып шыққаныңыз дұрыс деп, осындай мақала жазып қойдық.
Кейде бір ғана кадр бүкіл сапардың сценарийін өзгертіп жіберуі мүмкін. Стратегиялық нысанды байқамай түсіріп алып, қауіпсіздік қызметінің тергеуіне іліккендер, киелі жерде рұқсатсыз фото үшін айыппұл арқалағандар, әуежай маңындағы елеусіз селфи үшін қатаң жауапқа тартылған туристер бар. Камера естелік таспалап қана қоймайды, адамға жауапкершілік те артады. Ақылды турист өз қателігінен үйренеді, ал данышпан саяхатшы өзгенің қателігінен сабақ алады деген сөз бар. Сондықтан қазақстандықтар көп баратын бірнеше елде суретке түсерде не түсірерде есте болуы керек ережелерді тізіп шықтық.
Ортақ тыйым
Көп елге ортақ талапты қайталап отырмас үшін бірден айта кетейік: біз осы мақалада атайтын не атамайтын елдердің көбінде әскери, полиция және стратегиялық нысандарды (әскери база, шекара бекеті, үкімет ғимараты, порт, әуежай маңы мен энергетикалық объектілерді) түсіруге тыйым салынған. Түркия мен Египетте мұндай жағдайда сақшылар туристі тоқтатып, құрылғысын тексеріп, түсірілген материалды өшіртеді. Әскери және қауіпсіздік нысандарын түсіру бұл елдерде күдік тудырып, қосымша тексеріс пен сұрақ-жауапқа әкелуі мүмкін, ал жағдай күрделенсе, іс тергеуге дейін жетеді.
Вьетнам, Тайланд пен Мальдив аралдарында да құқық қорғау органдары түсірілімді дереу тоқтатып, файлдарды өшіртеді және құрылғыны тексереді.
Күмәнді әрекет деп танылса, туристі бөлімшеге жеткізіп, мән-жайды анықтауы мүмкін. Қатарда да мұнай-газ инфрақұрылымы, мемлекеттік және күзетілетін нысандарға қатысты талаптар қатаң: алдымен ескерту жасалып, материалды өшіру талап етіледі, ал талап орындалмаса, іс полицияға өтіп, әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке әкелуі ықтимал.
Қытайда стратегиялық және сезімтал нысандарды түсіру қауіпсіздік тұрғысынан күдік туғызып, тексеріске, түсірілімді тоқтатуға немесе материалды қарауға әкелуі мүмкін. Жапонияда да күзет қызметі тыйым салынған аймақтарда түсірілімді дереу тоқтатуды талап етеді, ал талапты әдейі бұзу жағдайды құқықтық деңгейге жеткізуі мүмкін. Біріккен Араб Әмірліктерінде талаптар қатаңырақ сақталады. Әскери, үкімет және қауіпсіздік нысандарын түсіру күдік тудырып, полиция тексерісіне әкелуі мүмкін. Қыдырып жүргенде қырағы болыңыз.
Әрине, жай турист түсіруге тыйым салынған нысанды әдейі барып шырт еткізіп алмауы мүмкін. Бірақ көрікті жерлерді камераға алып жүргенде, объективіңізге осындай нысандар да ілініп қалуы ғажап емес.
Мәселен, Ыстамбұлдағы Босфор жағалауы, Галата көпірі не Қаракөй маңында суретке түсіп жүріп, кадрға жағалау күзеті кемелері не күзетілетін аймақтар түсіп кетуі ықтимал. Пекиндегі Тяньаньмэнь алаңында жалпы көріністі түсіремін деп, полиция бекеттері мен бақылау инфрақұрылымын байқамай түсіріп алуы да мүмкін. Ал Дубай мен Доха сияқты ірі қалаларда туристік аймақтар қауіпсіз болғанымен, кей мемлекеттік немесе күзетілетін нысандар кездейсоқ кадрға ілініп қалуы мүмкін. Сондықтан саяхат кезінде тек әдемі көрініске емес, айналадағы белгілерге де назар аударып, «No photo» деген ескертулерді байқай жүріңіз.
Түркия
Тарихи орындар фото-видео түсіріліміне түрлі шектеу бар. Мысалы, Топқапы сарайы музейінің Жәдігерлер бөлімінде суретке түсіруге болмайды. Туристер пікір қалдыратын платформаларда «No photos in the Treasury», яғни жәдігерлерді суретке түсірмеңіз деген ескертулер жиі кездеседі. Талапты бұзсаңыз, күзет тоқтатып, суреттерді өшіріңіз деп сұрауы мүмкін. Жалпы көп музейде камераның жарқылын қосып суретке түсіруге тыйым салынады. Сондықтан ескерту тақтайшалары бар-жоғын бақылай жүріңіз.
Ыстамбұлда көшеде, ашық алаңдарда суретке түсіруге қатысты ешқайдай шектеу жоқ. Туристік қала болғандықтан, бәрі үйреніп қалған, ешкім мән бермейді. Барлық сарайда, музейлер ішінде суретке түсіруге болады, тек кейбір бөлмелерінде шектеу болады. Ол суретке түсіруге болмайды деген белгі тұрады. Ол бөлмелерлегі заттар ескі болғандықтан камераның жарқылы зиян келтіреді деп айтады.
Өзім білмей түсірген кезде күзеттен ескерту алдым, бірақ басқа ештеңе болмады. Туристік ел болғандықтан, туристерге тиіспеуге тырысады. Өйткені сарайларға кіру қатты қымбаттады, туристер оларға ақша түсіріп отыр.
Діни орындарда да әдеп сақтаған маңызды. Сұлтан Ахмет мешіті сияқты мешіттерде суретке түсіруге толық тыйым жоқ, бірақ намаз уақытында адамдарды рұқсатсыз түсіру құпталмайды. Киім жабық болуы, қатты сөйлемеу, құлшылық жасап жатқан адамдарға камераны тақамау — жазылмаған, бірақ қатаң сақталатын ереже. Түркияның кей өңірлерінде қоғам консерватив болғандықтан, жергілікті тұрғындарды, әсіресе әйелдерді рұқсатсыз суретке түсіргеннен жанжал шығуы мүмкін. Сондықтан белгіленген тақтайшаларға қарап, күмәніңіз болса, қызметкерлерден не маңайдағы адамдардың өзінен нақтылап сұрап алған жөн.
Египет
Египеттегі Патшалар аңғары сияқты храмдар мен қабірлердің ішінде фотоға түсіруге рұқсат берілмейді. Кейбір залдар мен бөлмелер толық тыйым салынған аймақ болып есептеледі. Көп жағдайда қабірлерде суретке түсіру үшін арнайы рұқсат немесе қосымша билет қажет, онсыз түсіру заңбұзушылық саналады.
Тарихи нысандар ішінде жарқыл қолдануға қатаң тыйым салынған, себебі ол ежелгі суреттер мен бояуларды зақымдауы мүмкін.
Ережені бұзған жағдайда айыппұл салу, камераны тәркілеу немесе басқа да құқықтық шаралар қолданылуы мүмкін.
Базарларда, діни орындар мен тексеріс бекеттерінде сақ болыңыз. Бөтен адамдарды, діндар кісілерді не балаларды рұқсатсыз түсіріп алсаңыз, арты жанжалға ұласуы мүмкін. Әл-Азхар мешіті сияқты діни орындарда әдеп сақтап, құлшылық жасап жатқан адамдарды түсірмеген және қызметкерлердің нұсқауын орындаған маңызды.
Біріккен Араб Әмірліктері
2021 жылы Дубай қаласындағы биік ғимараттың балконында жалаңаш фотосессия ұйымдастырған шетелдіктер ұсталған. Олар «қоғамдық әдеп нормаларын бұзу» және «әдепсіз контент тарату» баптарымен жауапқа тартылды. Кейін жергілікті билік әйел модельдерге тағылған айыптарды жеңілдетіп, олар елден депортацияланды. Ал фотосессияны ұйымдастырды делінген ер адамға бөлек қылмыстық іс қозғалды. Бұл оқиға БАӘ-де қоғамдық мораль мен жеке өмірге қатысты заңдар қатаң сақталатынын көрсетті.
Әмірліктерде көшеде адамдарды суретке түсіруге болмайтынын бәрі білуі керек деп ойлаймын. Бұл елде адамның жеке өмірі мен шекарасы қатты қорғалады. Әркімнің артына полиция түсіп, ешкімді аңдып жүрмесе де, біреу үстіңізден «мына кісі мені суретке түсірді» деп шағым түсірсе, ұсталуыңыз, істі болуыңыз мүмкін. Танымал адамдар Дубайды сонысы үшін жақсы көреді деп естідім. Ешкім сені рұқсатсыз суретке түсіре алмайды, яғни папарацци деген мұнда заңсыз.
БАӘ-де жеке өмір құпиясы заңмен қатаң қорғалады. Елде 2021 жылы қабылданған «Жалған ақпарат және киберқылмыстармен күрес туралы» заңы бойынша, бейтаныс адамды оның келісімінсіз фотоға немесе видеоға түсіру, сондай-ақ мұндай материалды жариялау құқықбұзушылық болып саналады. Мұндай әрекет үшін 150 000–500 000 дирхам (шамамен 20–70 млн теңге) көлемінде айыппұл салынып, 6 айға дейін қамауға алу жазасы қарастырылған. Материал интернетке жарияланып, адамның жеке өміріне нұқсан келтірсе, жаза күшейеді, ал шетел азаматтары үшін іс депортациямен аяқталуы мүмкін.
Діни нысандарда да фотоға қатысты талап пен тыйым бар. Мысалы, Шейх Заид мешіті аумағында фото түсіруге жалпы рұқсат етілгенімен, құлшылық жасап жатқан адамдарды, қауіпсіздік қызметін немесе тыйым салынған аймақтарды түсіруге болмайды. Фототыйымдар тақтайшаларда жазулы тұруы керек, қарайлай жүріңіз
Вьетнам
Тарихи-саяси нысандарда тәртіп қатаң. Мысалы, Хо Ши Мин мавзолейі аумағында суретке түсіруге және іште сөйлесуге тыйым салынады. Қызметкерлер ескертуді бұзғандарды дереу тоқтатып, ескерту жасайды. Басқа музейлер мен мемориалдарда да «No photography» немесе жарқылсыз түсіру талабы бар.
Қоғамдық және діни орындарда әдеп сақтаңыз. Әдебиет ғибадатханасы сияқты мәдени нысандарда иық пен тізені жабу талаптары жиі көрсетіледі, құлшылық жасап жатқан адамдарды рұқсатсыз түсіру құпталмайды. Көшеде бейтаныс адамды, әсіресе қарттар мен балаларды камераға аларда ишарамен болса да келісім сұраған дұрыс.
Тайланд
Тайландта монархия ерекше құрметке ие. Сондықтан корольдік отбасына қатысты заңдар қатаң. Елде lèse-majesté («мәртебелі тұлғаны қорлау») деп аталатын заң бар: ол корольді немесе корольдік отбасы мүшелерін қорлау не келемеждеу әрекеттерін қылмыс деп таниды және мұндай әрекеттер үшін 3 жылдан 15 жылға дейін түрме жазасы қарастырылған. Алайда бұл заң патша портреттері мен ескерткіштерін фотоға түсіруге толық тыйым салынады деген сөз емес. Тек монархияны қорлайтын немесе кемсітетін суреттерден абай болыңыз.
Тайландта ақшаға да абайлап қараған жөн. Мәселен, жерге түсіп кетіп, ұшып бара жатқан купюраны аяқпен басып тоқтатқанның өзі де дұрыс әрекет саналмайды.
Себебі корольдің бейнесі тек портреттер мен ескерткіштерде емес, банкноттарда да бейнеленген. Купюраны әдейі жырту, аяқпен басу, көпшіліктің көзінше мыжу не лақтыру сияқты ақшаға құрметсіз қарау әрекеттері де заң тұрғысынан монархияны қорлау деп бағалануы мүмкін.
Діни орындарда да ерекше әдеп ережелері сақталады. Мысалы, Wat Phra Kaew немесе Wat Arun сияқты әйгілі храмдарда суретке түсуге, түсіруге тыйым жоқ, бірақ Будда мүсіндеріне құрметпен қараңыз. Мүсінге арқамен тұрып селфи жасау немесе оны әдейі төмендетіп көрсету әдепсіздік саналады.
Тайландта ең қатаң талаптардың бірі — дронды тіркеу. Азаматтық авиация ережелері бойынша дронды алдын ала тіркемей ұшырған заңсыз. Тіркелмеген аппарат үшін 100 000 THB (шамамен 1 451 213 KZT) дейін айыппұл немесе 5 жылға дейін түрме (немесе екеуі бірге) қарастырылатыны туралы ресми ескертулер бар. Былтыр Тайланд билігі ел бойынша дрон ұшыруға уақытша тыйым енгізіп, қатаң жаза қарастырып еді. Биыл ереже біршама өзгерді. Елге бармас бұрын кейінгі ақпаратты оқып алыңыз.
Қытай
Саяси тұрғыдан сезімтал аймақтарда туристер ерекше сақ болуға тиіс. Мысалы, Пекиндегі Тяньаньмэнь алаңында жалпы көріністі түсіруге рұқсат етілгенімен, полиция қызметкерлерін, қауіпсіздік бақылауын немесе кез келген наразылық әрекетін арнайы түсіру күдік туғызуы мүмкін.
Ал Шыңжаң мен Тибет сияқты аймақтарда қауіпсіздік бақылауы күшейтілген: полиция адамдардың не түсіріп жүргенін тексеруі немесе түсірілімді тоқтатуды талап етуі мүмкін.
Мұндай жағдайлар туралы туристер TripAdvisor сияқты платформаларда жиі жазады.
Діни және мәдени нысандарда түсірілім ережелері көбіне жергілікті әкімшілікке байланысты. Мысалы, Потала сарайы немесе Жоханг монастырі сияқты Тибеттегі қасиетті орындардың кейбір ішкі залдарында фото мен видеоға тыйым салынған, ал кей жерлерде алдын ала рұқсат сұрау талап етіледі. Көп храмда жарқыл қолдануға болмайды, ал «no photo» белгісі тұрған жерде түсірмеңіз. Турист бұл талаптарды бұзса, қызметкерлер түсірілген материалды өшіруді сұрап, ғимараттан шығарып жіберуі мүмкін.
Қытайда дрон ұшырарда да сақ болыңыз. Көп қалада құрылғыны алдын ала тіркеп, нақты ұшыру аймағына рұқсат алу қажет, ал әскери немесе тыйым салынған аймақтарда дрон қолдану заң бұзушылық ретінде қарастырылады.
Мальдив аралдары
Туристер ағылатын бұл аралдың мұсылман мемлекеті екенін көпшілік біле бермейді. Себебі Мальдивте курорттық аралдар мен жергілікті тұрғындар тұратын аралдардың ережелері әртүрлі. Туристік резорт-аралдарда бикини киіп суретке түсуге рұқсат беріледі. Ал жергілікті тұрғындар тұратын аралдарда шариғатқа бағынға жөн: қоғамдық жағажайларға ашық киім киіп бармаңыз.
Діни нысандарда да ерекше талаптар бар. Мысалы, Мале қаласындағы Ұлттық мешітке кіргенде туристерге киім үлгісіне қатысты ережелер сақталуға тиіс: иық пен тізе жабық болуы керек, ал әйелдер орамал тағып алуы керек. Мешіт ішінде құлшылық жасап жатқан адамдарды фото не видео түсіруге болмайды. Күзетшілер мен дін қызметкерлерін де түсіру құпталмайды. Ереже бұзған туристен түсірілген материалды өшіруді талап етуі немесе ғимараттан шығарып жіберуі мүмкін.
Қатар
Қатарда туристерге фото-видео түсіруге толық тыйым салынбайды, бірақ кейбір нысандарда қауіпсіздік пен жеке өмірді қорғауға байланысты қатаң шектеулер бар. Ел заңнамасы мен қоғамдық тәртіп ережелері бойынша, әскери нысандарды, кейбір үкімет ғимараттарын, полиция объектілерін және стратегиялық инфрақұрылымды (мысалы, мұнай-газ кешендері мен порт аймақтарын) түсіруге болмайды. Мұндай жерлерде күзет қызметі түсірілімді тоқтатуды талап етіп, материалды өшіруді сұрауы мүмкін. Егер талап орындалмаса, құқық қорғау органдары араласып, әкімшілік жауапқа тартуы ықтимал.
Дохадағы ірі мешіттер ішінде фото не видео түсіруге көбіне рұқсат берілмейді немесе алдын ала келісім қажет болуы мүмкін. Мешіт ішіне кіргенде күзетшіден анықтап сұрап алыңыз.
Қатарда адамдарды, әсіресе әйелдерді не жергілікті тұрғындарды олардың келісімінсіз түсіру заңға қайшы саналуы мүмкін, сондықтан қоғамдық орындарда жеке адамдарды арнайы кадрға аларда абай болыңыз.
Ірі нысандар мен спорт ареналарында да қосымша ережелер қолданылады. Мысалы, Lusail Stadium, Aspire Zone сияқты кешендерде жеке мақсаттағы түсірілімге әдетте рұқсат берілгенімен, коммерциялық фото-видео үшін арнайы рұқсат талап етіледі. Ал дрон ұшыру үшін әдетте Qatar Civil Aviation Authority арқылы алдын ала лицензия алу қажет, ал әуежайлар, әскери нысандар мен кейбір қалалық аймақтардың маңында дрон ұшыруға тыйым салынған.
Жапония
Жапонияда адамның жеке шекарасына құрмет зор. Қоғамдық орында адамдарды, әсіресе балалар мен әйелдерді рұқсатсыз арнайы кадрға түсіруге болмайды. Бұл моральға да, заңға да қайшы. Кейбір өңірлерде «жасырын түсірілімге» қарсы арнайы ережелер бар. Метро, пойыз не мектеп маңында фотоға түсіруге заңмен толық тыйым салынбағанымен, жеке адамдарды рұқсатсыз түсіру соңы жанжалмен аяқталуы мүмкін.
Токиодағы ұлттық парктің бірінде қыдырып жүріп, бір аспалы жолдың алдындағы ұзын-сонар кезекке тап болдым. Жапон досыма «мына кезекке қарашы, адам көп екен» деп сурет жібергем. Досым «суретіңде адамдардың түрі көрінеді екен, олай түсірме, басыңа бәле болуы мүмкін» деп ескерту жасады. Жапония қоғамында заң деңгейінде ғана емес, қоғамда да бейтаныс адамдарды суретке түсірген құпталмайды.
Император сарайының ішкі аумағын түсіруге болмайды. Мұндай жерлерде күзет қызметі түсірілімді тоқтатуды талап етуі мүмкін. Қауіпсіздік талаптарын бұзған не қорғалатын объектіні әдейі түсіріп жүрген турист айыппұл арқалап, қылмыстық жауапқа тартылуы мүмкін.
Мәдени және діни нысандарда да жергілікті талаптарды сақтау қажет. Киото, Нара немесе Токио сияқты қалалардағы храмдар мен ғибадатханалардың ішінде жарқыл қосуға немесе штатив қоюға тыйым салынады. Мысалы, Фусими Инари, Тодай-дзи немесе Сэнсо-дзи сияқты орындарда арнайы no photo деген белгілері бар аймақтар кездеседі. Онсэндерде (ыстық бұлақ моншаларында) жеке өмірді қорғау мақсатында фото және видео түсіруге толық тыйым салынған.
Қысқаша айтқанда
Бір нұсқаулыққа барлық елді сыйдыру мүмкін емес. Бірақ біз келтірген мысалдардан әр елде әлдебір заң мен әдеп шектеулері бар екені анық көрінеді. Заңдар мен талаптар өзгеріп тұрады. Сондықтан ең дұрысы ресми ережелерді қарап, күмән туса, сол жердегі қызметкерлерден нақтылап сұрап алыңыз.
- Әскери немесе қауіпсіздік нысаны көзге түссе, камераны бірден түсірген дұрыс. Әуежай, теміржол, көпір, бақылау-өткізу пункттері, полиция мен әскер, үкімет ғимараттары — көп елде суретке түсіруге болмайтын орындар. «Басқалар да түсіріп жатыр ғой» деген уәж жауапкершіліктен құтқармайды.
- Адамдарды түсіргенде абай болыңыз. Кей елде бейтаныс адамды рұқсатсыз түсірсеңіз, айыппұл не қамауға дейін баруы мүмкін. Кей қоғамда көпшілікті келісімсіз суретке түсіру мәдени тұрғыдан әдепсіз әрекет саналады.
- Ғибадатхана не мешіт сынды діни орындарға кіргенде «инстаграм режимін» өшірген дұрыс. Ондай жерде тыныштық сақтап, киім кию ережесін орындап, фотоға мейлінше әдеп сақтай жүріп түсіріңіз.
- Дрон — ойыншық емес. Көп елде ол заң бойынша әуе аппараты ретінде есептеледі. Кей жерде дронды алдын ала тіркеу керек, ал кей елдерде ұшыру үшін бірнеше ведомстводан рұқсат алу қажет.
- Күзетші не қызметкер «түсіруге болмайды» десе, дауласпай, кешірім сұрап, бірден тоқтаған дұрыс. Талапты білмегені, түсірген материалды өшіргені туристі жауапкершіліктен босатпауы да мүмкін.
