Көршілеріміз Наурызды қалай тойлайды?
Үй-жайын реттейді, жақындарымен көріседі, жамандықты күлге айналдыру үшін оттан секіреді.
21 наурыз күні Орталық Азияға әуеден көз салсаңыз, көңілге жылу ұялататын тамаша көріністің куәсі болар едіңіз: айнала ақшаңқан киіз үйлер, буы бұрқыраған қазандар, құшақтасып көріскен, мәре-сәре болған халық. Бұл — жай ғана демалыс емес, жыл басы, Ұлыстың ұлы күні. Тарихы 3000 жылға тамыр жайған Наурыз мейрамын бүгінде Қытайдан бастап Кавказға дейінгі аралықта 300 миллионға жуық адам тойлайды. Биылғы Наурыздың орны бөлек, өйткені ол қасиетті Ораза айтының (20 наурыз) келесі күніне тұспа-тұс келіп отыр. Бұл мақалада Орталық Азия елдерінің Наурызды қалай қарсы алатынын баяндаймыз.
Қырғызстан
Қырғызстанда Наурыз — табиғаттың түлеуі мен диқаншылық маусымының бастауын білдіретін маңызды мереке. Бұл күнге жұртшылық алдын ала қамданады: үй-жай мен аула-қораны реттеп, қарыздарынан құтылуға тырысады, ал ренжіскен ағайын-туыс осы күні табысып жатады.
Биылғы басты салтанатты шаралар Нарын қаласында өтпек. Десе де, бас қала Бішкектің де базары қызып тұр: Ала-Тоо алаңында Үлкен концерт пен жәрмеңке ұйымдастырылады. Мұнда басты тағам — өнген бидайдан жасалатын сумолокқа әбден тоюға болады. Қалалық ипподромда тұлпарлар дүбірі мен ат үстіндегі ойындар көрік қыздырады. Саябақтарда қыз-жігіттер садақ атып, палуандар белдеседі.
Ұлттық тағамдардың дәмін татқыңыз келсе, қазақстандықтарға жақсы таныс «Нават» мейрамханалар желісіне бас сұғыңыз. Онда бабымен піскен бешбармақ пен ыстық бауырсақтың дәмі тіл үйіреді. Ал нағыз сумолакты алаңдағы жәрмеңкеден не Бішкек іргесіндегі «Супара» этно-кешенінен таба аласыз.
Өзбекстан
Наурыз туғанда өзге өңірлерде әлі сыз басып, суық жел соғып тұрса, наурыздың соңына қарай Өзбекстан құлпырып, гүлге оранады. Наурыз мейрамында өзбекстандықтар ұлттық киімдерін киіп, ағайын-туыспен қауышады, мерекелік ас-мәзірін әзірлейді.
Биылғы басты думан «Янги Узбекистон» саябағында өтеді, ал 19-23 наурыз аралығында Tashkent City Park аумағында концерттер мен қолөнер шеберлерінің жәрмеңкесі болмақ. Алаңдардағы үлкен қазандарда тонналап палау басылып, жұртқа таратылады.
Нүкісте мерекені әдетте бүкіл көше болып тойлайды. Мәселен, көршілес екі көше бар делік, әрқайсысында он шақты үйден. Әр үйдің тұрғындары ақша шығарады, ал би (көше басшысы) сол қаражатты жинап, мерекені ұйымдастырады.Әдетте қонақтар санатына қарай бөлек-бөлек үйлер дайындалады: бірі — балаларға, екіншісі — әйелдерге, үшіншісі — ерлерге арналады. Жиналған ақшаға дастарқан жайылып, сумаляк пісіріледі де, мерекені бірге тойлайды
Күллі махалла болып 10–12 сағат бойы қайнататын нағыз сумаляктың дәмін сезінгіңіз келсе, ескі шаһарға барыңыз. Ал ең дәмді палауды Палау орталығынан (Besh Qozon) іздеңіз — мұнда бір порция ас шамамен 2 500–3 000 теңге болады.
Тәжікстан
Тәжікстанда Наурыз ежелгі парсы мәдениетімен және дүниені тану идеясымен тығыз байланысты. Тәжік халқы бұл мейрамды суықты жеңген жылылықтың нышаны деп біледі, сондықтан оны жаңа киіммен және ақ ниетпен қарсы алады. Мұнда мерекенің астрономиялық тұрғыдан келуіне ерекше мән беріледі: мәселен, биыл Наурыз Душанбе уақытымен 20 наурыз күні сағат 19:45-те кіреді, себебі дәл осы сәтте Күн орбитасының орталығы оңтүстік жарты шардан солтүстікке ауысады.
2026 жылы Тәжікстанда мерекелік демалыс 20-24 наурыз аралығына созылады. Душанбедегі Истиклол алаңында 21 наурыз күні кешке от жағылып, суманак қайнатылады. Айни атындағы саябақта концерттер, ал Орталық стадионда «гуштингири» күресінен турнир өтеді. Мұндағы «Хафт син» дәстүрімен жайылған дастарқанды міндетті түрде көріңіз — онда «с» әрпінен басталатын жеті зат болуы шарт: сиб — алма; сабза — өнген бидай; сир — сарымсақ; секке — тиын.
Дәстүрлі суманак пен «Хафт син» дастарқанындағы мәзірді Душанбенің аңызға айналған орындары — «Бухоро» мейрамханасы мен «Рохат» шайханасынан таба аласыз.
Түркіменстан
Түркімендердің сенімі бойынша, 21 наурыз күні жаңбыр не қар жауса — биыл егін бітік шығып, мол өнім болады. Мұнда мерекені «Күштдепті» биімен, текемет тоқу сабақтарымен қарсы алады.
Биылғы басты мерекелік шаралар Ахал даласындағы Nowruz ýaýlasy жайлауында өтеді. Онда киіз үйлер тігіліп, ақалтеке (Түркіменстанда өсірілетін асыл тұқымды жылқы) мінген шабандоздардың қатысуымен көшпенділер өмірі жаңғыртылады. Ашхабадта салтанатты бағдарламалар Мукамдар сарайы мен Türkmeniň ak öýi ғимаратының алдындағы алаңда ұйымдастырылады.
Мерекелік қалашықтардан жаңа піскен пишме (бауырсаққа ұқсас дәм) мен палаудың дәмін тата аласыз. Ал Ашхабадтың өзінде «Алтын Асыр» базарына соғыңыз.
Қазақстан
Қазақстанда мереке наурыз бойы тойланады: 1 наурыз — Алғыс айту күнінен бастап, жұрт үлкендерге сәлем беріп баратын 14 наурыз — Көрісу күніне ұласады. Ал негізгі мейрам — Наурызбен 22 наурызда аяқталады.
Биыл Астанада Наурыз киберпанк стилінде тойланбақ: қала дәстүр мен жасанды интеллект тоғысқан 200-ден астам іс-шара дайындады. 21–22 наурызда «Қазақ елі» монументі мен EXPO аумағында робот-иттерді кездестіруге болады, ал «Хан Шатырда» жасанды интеллектіні тоғызқұмалақтан жеңіп көруге мүмкіндік бар. Желідегі суретіңізді жаңартқыңыз келсе, AI-алаңдарға барыңыз: онда нейрожелілер санаулы секундта үстіңізге ұлттық киім «кигізіп», суретті QR-код арқылы береді. Тіпті денсаулыққа да көңіл бөлінген: «Астана Арена» алдында жасанды интеллект жүрегіңізге диагностика жасайды. Мерекені дәстүрлі форматта өткізуді қалайтындар үшін фермерлік өнімдер сатылатын Nauryz Sale жәрмеңкелері мен спорттық фестивальдер жұмыс істейді.
Алматыда Наурызда әдетте жылырақ болады, сондықтан қала аралап қайтқан өте жайлы. «Алматы — Наурыз құшағында» атты басты іс-шара 21 наурыз күні сағат 11:00-де «Астана» алаңында басталады. Панфилов жаяу жүргіншілер көшесінде виртуал гидтері бар LED-экрандар орнатылады: олар этно-ауылдарда жөн сілтеп, әрбір салт-дәстүрдің мән-мағынасын айтып береді. Бұл — жақындармен бірге болуға, ыстық бауырсақ жеп, тау бөктерінде эстетикалық кадрлар жасауға таптырмас уақыт.
Басты тағам, әрине — жеті дәмнен тұратын Наурыз көже. Ол бүкіл елдегі этно-ауылдарда тегін таратылады. Жайлы жерде отырғыңыз келсе, Алматыда Sandyq немесе Yurta, ал Астанада Qazaq Gourmet мейрамханаларына баруға болады.
Басқа елдер ше?
Наурыз біздің аймақтан тыс жерлерде де кеңінен тойланады.
Иран мен Ауғанстан тұрғындары үшін бұл жай ғана той-думан емес, Күн Хижрасы күнтізбесі бойынша жаңа 1405 жылдың ресми басталуы. Иранда салтанатты шаралар екі аптаға жуық уақытқа созылады, ал үйлер «Хафт син» — жеті нышаннан тұратын арнайы көрмеге айналады. Ауғандықтар болса «Хафт мева» дайындайды — бұл кептірілген жемістер мен жаңғақтың жеті түрінен жасалатын ерекше салат-компот, ол мереке түні бойы суда тұруға тиіс.
Әзербайжанда Новруз Байрамы — жылдың ең көп күтілетін мерекесі. Мұнда бәрі бір ай бұрын басталады: әр сейсенбі табиғаттың төрт стихиясы — су, от, ауа мен жерге арналады. Соңында әзербайжандар пішіні айдың фазалары мен жұлдыздарға ұқсайтын шекербура мен пахлава пісіреді, сондай-ақ міндетті түрде бидай өсіреді (сәмәни). Басты қызық — өткен жылғы сәтсіздіктердің бәрін күлге айналдырып тастау үшін оттан секіру.
Албания, Солтүстік Македония мен Босния сияқты Балқан елдері де бұл мейрамнан шет қалмайды. Онда Наурызды Султан-Невруз деп атап, Әли имамның туған күні ретінде тойлайды. Бекташи қауымдастығының мүшелері ішіне тиын жасырып арнайы бәліштер пісіреді: ол кімге бұйырса, келесі көктемге дейін соның жолы ю болып, бағы жанады деп есептеледі. Түркияда, әсіресе шығыс аймақтарында, мереке халық билері мен ғұрыптық от жағылатын жарқын фестивальге айналады.
Тіпті Наурыз мемлекеттік мереке саналмайтын жерлерде де оны жергілікті қауымдастықтар кеңінен атап өтеді. Татарстан мен Башқұртстанда бұл — көктемгі отырыстар мен дәм-тұз ұсынылатын уақыт, ал Қытайдың кейбір аймақтарында, мысалы Шыңжаңда, мыңдаған көрермен жинайтын ән мен биге толы ауқымды қойылымдар ұйымдастырылады. Кавказ тауларынан бастап Адриатика жағалауына дейін бұл мерекенің негізгі түйіні бір — өмір жалғасып жатыр, көктем келді, енді бәрі міндетті түрде жақсы болады.
