Қазақстанның киелі де көрікті жерлері: көпке беймәлім орындар
Айша бибі кесенесі мен Бекет ата мешітінен басқа жерлерді біле жүріңіз.
Үңгір ортасындағы шипалы көл, тау арасындағы сарқырама, жер астынан лаулаған алау — Қазақстанның әр бұрышындағы мыңдаған адам зиярат етуге ағылатын жерлер киесімен ғана емес, таңдай қақтырар көрінісімен де көпті баурайды. Биыл жазда біраз адам білмейтін, бірақ сұлулығы мен атмосферасы тәнті ететін мына нүктелерді көріп қайтыңыз.
Қоңыр әулие үңгірі
Орналасқан жері: Абай облысы Жаңасемей ауданы Ақтас шатқалдары
Қалай жетеміз: Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 280 шақырым жерде. Жол талғамайтын көлікпен Қарауыл ауылы арқылы жетуге болады.
Жер қыртысының тектоникалық қозғалысының нәтижесінде пайда болған үңгір. Айналысы туристердің кіріп-шығуына ыңғайластырылып жабдықталған. Ішінде салқын әрі таза көлшік бар. Суы минералға бай, шипалы.
Үңгір маңайында кафе, қонақүй мен құрбан шалатын аймақ бар. Құрбан шалу 90 000 теңгеден басталады, сол жерде ас берем десеңіз, тамақты қосымша ақыға пісіріп те береді. Азық-түлікті апарсаңыз болғаны, ыдыс-аяқ пен жиһаз бар. Үңгір маңында қонақүйде қонып қалуға зиярат етушілердің бәріне ортақ үлкен бөлме бар, адам басына 3 000 теңге. Бөлек бөлме жалдаймын десеңіз, қонақүй бағасы бір түнге 30 000 теңгеден басталады. Ал таңертең барып, кешке қайтып кетуді жоспарлағандар жақын жердегі Қарауыл ауылындағы кафеден де тамақтана алады.
Жұрт онда емделуге, дерттерінен арылуға ниет етіп барады. Үңгір туралы жазушы Мұхтар Әуезов “Абай жолында” жазған. Бір кездері Абай да, Әуезовтің өзі де бұл үңгірде болған деседі.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев кесенесі
Орналасқан жері: Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ескелді елді мекені.
Қалай жетеміз: Павлодардан не Екібастұздан Баянауыл бағытына қарай көлікпен жетуге болады. Павлодардан 170 шақырым, Екібастұздан 80 шақырым жерде орналасқан.
Ұлы ойшыл, тарихшы әрі этнограф Мәшһүр Жүсіп Көпеев өзінің дүниеден өтерін бір жыл бұрын болжаған деген дерек бар. Қайда, қалай жерленетінін, дүниеден өткен соң денесінің 40 жыл бұзылмай тұратынын айтып кеткен деседі. Расымен, куәгерлер айтқан мәліметтерге қарағанда, Кеңес үкіметі оның кесенесін бұзып, жер қойнауына тапсырмайынша, ғұламаның денесі 21 жыл өз қалпын жоғалтпаған.
Одан кейін кесене бірнеше рет жөндеуден өтті, бірақ негізгі құрылымы өзгерген жоқ: ішінде зиярат етушілерге бір бөлме, ғұламаның денесі жерленген екінші бөлме бар. Кесенеге ойшыл өмір сүрген жылға сай 73 баспалдақпен көтеріліп барасыз. Кесененің жан-жағында ойшылдың туыстары мен жақындары жерленген. Халық әулиенің басына дұға-тілек айтып, рухани тыныштық сұрап барады екен.
Кесененің қасында ғұламаның өмірі мен шығармашылығын таныстыратын, қолданған дүниелерін жинаған музей бар. Екі қабатты ақылы қонақүй мен зиярат етіп келгендерге қонып қалуға болатын ортақ бөлме де жасақталған. Жақын маңайдан қой алып, құрбан шалып, сол жерде ас беруге де болады.
Оқшы ата мазараты
Орналасқан жері: Қызылорда облысы Шиелі ауданы Бәйгеқұм ауылының маңы.
Қалай жетеміз: Қызылордадан Шиелі бағытына қарай тас жолмен 110 шақырымды өткеріп жетесіз.
Оқшы атаның шын есімі — Ибраһим. Ол кісі соғыс кезінде оқ өтпейтін сауыт жасау шебері болған деседі. Тағы бір қызық жайт: бұл қорымда тек Оқшы ата емес, атақты Асан қайғы, Ғайып ата, Есабыз ата, Қыш ата, Досбол Датқа, Бала би сияқты тарихи тұлғалар да жерленгені айтылады. Содан бұл жер Сыр өңіріндегі ең көне “Жеті ата” аталатын пантеон саналады.
Мұнда адамдар дертіне шипа тілеп келеді. Сәби сүйе алмай жүрген жұптар бала тілейді. Мазарат жанында зиярат етушілерге тегін түнеухана мен құрбан шалып, ас беретін, құран бағыштайтын бөлмелер жасақталған. Жайлырақ қонақүйде қалғысы келетіндер әдетте мазараттан 30 шақырым жердегі Шиелі кентінен бөлме жалдайды. Бағасы тәулігіне 10 000 теңгеден басталады.
Баянбай ата мазары
Орналасқан жері: Абай облысы Жарма ауданы
Қалай жетеміз: Аягөзге қарай Семейден 240 шақырымдай, Өскеменнен 195 шақырымдай жүріп жетесіз.
Баянбай ата — ел арасында емшілігімен, көріпкелдігімен танылған әулие саналады. Құранды жатқа білген, Меккеге бес рет барып келген, 63 жыл жасаған тұлға. Ел-жұртты ауруынан айықтыратын емшілік қасиеті де болған деген деректер бар. Ол табиғат құбылыстарын алдын ала болжап, халықты жұттан сақтап отырған деседі.
Оның кешені орналасқан тау шатқалындағы ауаның құрамы мен судың минералдылығы ерекше, сондықтан мұнда келген адамдардың қан қысымы реттеліп, жүйке жүйесі тынышталатыны байқалған. Оның Нұр алқабындағы зираты 99 қазықпен қоршалған. Бұл жерге көбіне денсаулығына шипа іздеген жандар келеді.
Кешеннің жанында емдік қасиеті зор саналатын бұлақтар, қара балшық пен сұлу сарқырамалар бар. Тарбиғаттың көркем көріністерінің өзі көз демалтады. Бұл қасиетті жер аумағында қонақүй жалдауға болады. Қой сатып, оны сойып беретін арнайы адамдар да бар. Азық-түлікті өзіңіз апарасыз. Өзге кафе не асхана жоқ. Дайын ас ішкіңіз келсе, жақын жердегі Жарма не Жаңғызтөбе ауылдарына тартқан дұрыс. Айтпақшы, әулие мазары иен далада тұрғандықтан ол жақта желі дұрыс істемейді.
Ақ мешіт үңгірі
Орналасқан жері: Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Көктерек ауылдық округі Қаратау жотасының етегі.
Қалай жетеміз: Шымкент қаласынан солтүстікке қарай шамамен 80 шақырым жерде орналасқан. Кез келген жеңіл немесе жол талғамайтын көлікпен Шаян–Шымкент тас жолы бойымен, Кенестобе ауылының маңымен жетуге болады. Сапар уақыты шамамен 1–1,5 сағатты алады.
Әктас жыныстарының мүжілуінен және ішінара опырылудан пайда болған бірегей табиғи үңгір. Кіре берісі мен ішкі аймағы туристер мен зиярат етушілердің төмен түсуіне ыңғайлы арнайы баспалдақтармен жабдықталған. Үңгірдің ішінде өзіндік микроклимат қалыптасқан: сыртта ыстық болса да, іші салқын әрі мұнда ешқандай жерде кездеспейтін нағыз жасыл оазис — тұт ағаштары өседі. Үңгірдің жоғарғы күмбезі қазақтың киіз үйінің шаңырағына ұқсайды.
Үңгірдің дәл түбінде қонақүйлер кешені дамымаған, сондықтан туристердің көбі мұнда бірнеше сағатқа зиярат етіп келеді де, Шымкент немесе Түркістан қалаларындағы қонақүйлерге түнейді (ондағы қонақүйлер бағасы 15 000 – 40 000 теңге аралығында). Ал тамақтануды жол бойындағы ауылдық дәмханалардан не Шымкенттегі мейрамханалардан жоспарлауға болады, орташа чек адам басына — 2 500-4 000 теңге.
Домалақ ана кесенесі
Орналасқан жері: Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Көктерек ауылдық округі, Шаян өзенінің аңғары, Қаратаудың оңтүстік беткейі
Қалай жетеміз: Шымкент қаласынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 90 шақырым жерде орналасқан. Кез келген жеңіл көлікпен немесе туристік автобуспен Шаян ауылы арқылы асфальт жолмен оңай жетуге болады. Сапар уақыты көлікпен шамамен 1,5 сағатты алады.
XI-XII ғасырларда тұрғызылып, кейін бірнеше рет жаңартылған, ал 1996 жылы ақ мәрмәрдан толық қайта қаланған бірегей сәулет ескерткіші. Кесене аумағы өте көркем, гүлзарлармен көмкерілген және келушілердің демалуына, серуендеуіне ыңғайлы етіп жабдықталған. Кешен ішінде ежелгі қолжазбалар мен жәдігерлер сақталған шағын мұражай және қасиетті Домалақ ананың кесенесі бар. Сондай-ақ кешен аумағында сыртынан қарағанда қарапайым көрінгенімен, тек ниеті түзу, күнәсіз адамдар ғана өте алады десетін қос қасиетті тас орналасқан.
Кесене маңында зиярат етушілердің түнеп, құран бағыштауына арналған заманауи қонақүй (зиратхана) мен асхана жұмыс істейді. Жалпы бөлмеде қону бағасы адам басына шамамен 4 000 теңге. Мұнда да ас беруге, құрбандық шалуға арнайы орындар қарастырылған. Ал қысқа уақытқа келіп-кететіндер жақын жердегі Шаян ауылының дәмханаларынан тамақтана алады.
Әдетте туристер бұл жақтарды аралағанда Ақ мешіт пен Домалақ ана кесенесіне бір маршрут құрып барады. Екіуінің арасы 25 шақырым ғана.
Сұлтан үпі жерасты мешіті
Орналасқан жері: Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы
Қалай жетеміз: Ақтау қаласынан солтүстікке қарай 150 шақырым қашықтықта орналасқан. Шақпақ ата мешітінің жанында.
XII-XIII ғасырларға жататын сопылық қауымның ғибадатханасы. Жердің тастақ, әктас қабатынан ойып жасалған мешіт бір-бірімен жалғасқан 11 бөлмеден тұрады және ішінде тастан қашалған тіреуіш бағаналары бар. Мешіттің төбесінде жарық пен ауа түсетін арнайы күмбез ойылған. Маңайында үлкен көне қорым мен биік сырық ағаштары шаншылған, зиярат етушілер мата байлайтын Сұлтан үпінің қабірі орналасқан.
Ең басты ерекшелігі — мешіт жанында шөл даланың нағыз оазисі саналатын, жасыл желекке толы, ұзындығы 5 шақырымдық терең Сұлтан үпі сайы бар. Сай ішінде өте дәмді, мұздай тұщы суы бар ежелгі құдық пен шипалы бұлақ көздері орналасқан.
Кешен маңында шырақшының үйі және зиярат етушілердің түнеуіне арналған шағын асханасы бар түнеухана жұмыс істейді. Мұнда қонып, құран бағыштау үшін қалдырылатын садақа мөлшері ерікті (әдетте келушілер 2 000 – 4 000 теңге береді). Азық-түлік пен ас-суды өзіңізбен бірге ала келгеніңіз жөн, ал тамақты сол жердегі ошаққа пісіруге болады. Сұлтан үпі мен Шақпақ атаның арасы 30 шақырым болғандықтан, бұл екі жерге бір маршрут құрып барған абзал.
Ұқаш ата мазары мен құдығы
Орналасқан жері: Түркістан қаласы, Сауран ауданы, Бабайқорған ауылдық округі, Қаратау жотасының оңтүстік-батыс бөктері.
Қалай жетеміз: Түркістан қаласынан солтүстікке қарай шамамен 35-42 шақырым жерде орналасқан. Шаян немесе Кентау бағытындағы асфальт жолмен жүріп, Бабайқорған ауылы арқылы кез келген жеңіл көлікпен оңай жетуге болады. Сапар уақыты 40-50 минут шамасында.
Кешен екі негізгі нысаннан тұрады: Ұқаш ата кесенесі және одан 400 метрдей қашықтықтағы қыратта орналасқан құдық. Мазардың басты ерекшелігі — оның ішінде бір адамға арналған, ұзындығы 22 метрден асатын алып тас табыт орналасқан. Халық арасында бұл ұзындық батырдың басы кесілгенде қаны аққан аралықты көрсетеді деген сенім бар. Ал тау шатқалындағы қасиетті құдықтың тереңдігі 22-25 метрді құрайды, оның үстіне киіз үй тәрізді шағын құрылыс тұрғызылған.
Кешен аумағында зиярат етушілерге арналған намазхана, мал сойып, құрбандық шалатын және ас беретін арнайы жабдықталған орындар (ошақтар, ыдыс-аяқ) бар. Түнеп қалғысы келетіндер үшін шырақшы үйінің жанында ортақ жатын бөлмелер қарастырылған. Бірақ азық-түлікті өзіңізбен бірге ала барғаныңыз абзал.
Шақпақ ата жерасты мешіті
Орналасқан жері: Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы
Қалай жетеміз: Ақтау қаласынан солтүстікке қарай 140 шақырым қашықтықта орналасқан.
Маңғыстаудағы 362 әулиенің бірі Шақпақ ата — Шопан атаның немересі, шын есімі Шахмардан болған. Шайқасқан кезде қаруынан от ұшқындаған, тіпті, тырнағын тасқа тигізсе, от шығара алатын қасиеті болған дейтін аңыз бар. Соған орай әулиені Шақпақ ата атап кеткен.
IX-X ғасырларға жататын, Орталық Азия мен Қазақстанда тұтас жартас монолитінен қашап жасалған және бүгінгі күнге дейін толық сақталған жалғыз бірегей діни сәулет ескерткіші. Ішкі қабырғалары бор жыныстарынан тұратындықтан, мешіттің іші аппақ және ерекше таза атмосфераға ие. Мешіт құрылымы крест тәрізді төрт бағытқа созылған залдардан тұрады, ортасында төбеге жарық түсетін күмбез ойылған. Қабырғаларында көне араб жазулары, суфилік өлең жолдары және аттардың, адам алақанының суреттері қашап салынған. Мешіт маңында ежелгі үлкен қорым бар.
Кешен маңында шырақшы үйі және зиярат етушілерге арналған шағын түнеухана бар. Онда ортақ бөлмеде қонып, құран бағыштауға болады (берілетін садақа ерікті, әдетте 2 000–3 000 теңге шамасында). Азық-түлікті өзіңізбен бірге толықтай ала келгеніңіз абзал. Сондай-ақ мешіттен солтүстікке қарай 5 шақырымдай жерде, Каспий теңізінің жағасында орналасқан заманауи Sartas визитор-орталығы мен қонақүй кешені жұмыс істейді, онда жайлы бөлмелер не киіз үй жалдау бағасы бір түнге 25 000 теңгеден басталады. Ашық аспан астында кәуап пен палау жеп, Каспийдің кереметіне тамсана отырып демалуға болады.
Жылаған ата үңгірі
Орналасқан жері: Түркістан облысы, Қаратау жотасының шатқалында
Қалай жетеміз: Түркістан қаласынан 80 шақырымдай жерде орналасқан. Қаратау жотасының Жылаған ата шатқалында, Абай елді мекенінен солтүстікке қарай Жылаған ата өзені бойында орналасқан. Тау ішімен тек жол талғамайтын көлікпен ғана жетуге болады.
Ертеде тау жартастарының опырылып құлауынан пайда болған ерекше табиғи үңгір. Үңгірдің аузы 8-9 метр, тереңдігі 50-60 метр шамасында.
Бұл жерде табиғаттың тылсым құбылысын көресіз — жартас қуысынан оқтын-оқтын су ағып, қайта тоқтап тұрады. Халық арасында сарқырама тек ниеті таза, адал адамдар келіп Құран оқығанда ғана сарылдап аға жөнеледі, ал ниеті бұрыс адамдарға мүлдем су шықпай қояды деген берік сенім бар. Сарқырама суы әдетте 1-2 минут ағып, қайта тиылады. Жартастың сәл төменгі тұсынан үнемі тамшылап тұратын суды «ананың көз жасы» деп атайды.
Шатқал ішінде ешқандай заманауи қонақүйлер жоқ, ұялы байланыс та ұстамайды. Бірақ үңгір маңында зияратшылар мен саяхатшылар демалатын, құран бағыштайтын арнайы орындар бар. Келушілер азық-түлік, ас-су, ыдыс-аяқты толығымен өзімен бірге алып келуі тиіс. Түнеп қалғысы келетіндер тауда шатыр тігеді не жақын маңдағы Абай ауылының тұрғындарынан құдай қонақ болайық деп сұраса болады.
