Ұшудан қорқатын едім, бірақ үрейді жеңдім. Жолын айтайын
Қорқыныш неден басталады және оның жеңу мүмкін бе өзі?
2011 жылы алғаш рет шетелге шығып, Парижге барғанымда ұшаққа отырғаныма эйфория болып, кейін де ұшаққа отырғанша асығушы едім. Бірақ бірер жылда аяқ астынан қорқыныш пайда болды. Билет аларда да, рейс күні де сары уайымға салынып, неше түрлі жаман ой келіп, тыпыршып кетемін. Ал ұшаққа отыра сала бойымды үрей билейтін.
Бұл қорқыныш сапарларыма, саяхаттарыма кедергі келтіре бастаған соң былтыр біраз уақыт аэрофобиямен жұмыс істеп, үрей мен қорқынышымды айтарлықтай азайттым. Осы туралы толығырақ айтып берейін.
Алдымен себебін іздедім
Ұшақпен ұшу қорқынышы күшейгенде менде бұрын жоқ аэрофобия қайдан пайда болды деген сұраққа көп ойнала бастадым. Бұл сұраққа психологпен сеанстарда жауап іздедік. Одан кейін аэрофобия жайлы ғылыми еңбектерді оқи бастадым. Біраз ізденістен кейін менде аэрофобия ұшақ ақаулары, ұшақ құлағаны жайлы ақпараттарға көп фокус қойғанымнан пайда болғанын түсіндім.
Журналист болғандықтан ұшақ апаттарынан ақпарат жазып, видеоларын көріп, жұмыс істеген сәттер миыма қатты әсер еткен екен. Бұған қоса, әр саяхатқа, сапарға шыққанда жақындарымның ұшақ аман-есен қонса екен деп жиі алаңдайтындары үрейімді үдеткен.
Жабық кеңістіктен, тар жерлерден, биіктен қорқатын адамдарда да аэрофобия болуы мүмкін. Бірақ менде ондай қорқыныш жоқ. Сондықтан мендегі ұшаққа деген үрей түрлі ақпарат пен видеодан пайда болғанын ұқтым.
Ұшақ туралы көп оқыдым
Қорқыныштың себебін анықтаған соң психологім үрейлерімді сейілтетін аргументтер табуға кеңес берді. Психологпен когнитивтік әрекет терапея (Когнитивно-поведенческая терапия) әдісімен жұмыс істедім. Осыдан соң ұшақ пен авиация саласын зерттеп, оқуға кірістім.
Ұшақтардың әлемдегі ең қауіпсіз транспорт екенін, төрт қозғалтқышы барын, бірі істен шықса екіншісімен ұша беретінін, ұшқыштар өмір бойы оқу-жаттығуға барып жүретінін, ұшақты жиі тексеріп тұратынын және қандай да бір ақау болса рейске шықпайтынын түсіндім.
Ал турбулент аумағына түскеннен осыған дейін бірде-бір ұшақ құламағанын білдім. Ұшақта көп әрекет автоматтандырылғанын, әрбір деталі ойластырылғанын, күн суықта да, жаңбырлы кезде де ұша беретінін де білдім.
Күн сайын әлемде мыңдаған рейс ұшатынын, барлығы да барар жеріне аман-есен жетіп жатқанына көз жеткіздім. Әлемде ұшып бара жатқан ұшақтарды live режимде көрсететін сайттарды ашып, тап қазір қанша ұшақ жолда екенін жиі бақылап отырдым.
Міне, осының бәрі миыма «ұшақ — қауіпсіз көлік» деген сигналдарды жеткізді. Қазір ұшақ ұшарда және қонарда не үшін орындықты тіктеп, үстелшелерді жинап, ұшақ перделерін ашу керегін толық түсініп отырамын. Boeing, Airbus ұшақтарының маркаларын, олардың мүмкіндіктерін де білемін. Осы білгенімнің бәрі қорқынышымды азайтты.
Психолог кеңесі
Аэрофобияның себебі әртүрлі. Бала кезде жабық кеңістіктен не биіктіктен қорықса, бұл да аэрофобияға себеп болуы мүмкін. Өлімнен қатты қорқу да, ұшақ апаты жайлы ақпараттарды көп көру де аэрофобияға себеп. Қорқыныштың жеңіл және ауыр түрі болады. Ауыр түрі паникалық шабуылға дейін ұласып жатады. Мұндай жағдайда психолог, психотерапевт маманға бару керек. Жеңіл түрі болса адам өзі жұмыс жасап, еңсерсе болады.
Ұшақта қорқыныш басталса терең тыныс алып, демді ақырындап шығару керек. Аэрофобия жиі мазалағанда мынадай жаттығу да жасаса болады: көзді жұмып, денені бос ұстап, терең тыныс алып, қайта шығарады. Көзіңізді жұмғанда қорқыныш дененің қай жерінде тұрғанын сезініп көріңіз. Қорқыныш кеудеңізде не тамағыңызда тұрса, тыныспен бірге оны да «шығарып тастаңыз». Ұшу — адамға бейтабиғи процесс. Ми ұшуды қауіп деп ойлайды және процеске әсер ете алмағанынан қауіптенеді. Сондықтан миды, ойды басқаруды, тыныштандыруды үйренген абзал.
Мен танысымның пилот досымен де әңгімелестім. Ол «сен ұшақ апатына ұшырауың үшін 20 миллион рет ұшуың керек, оның өзінде апатқа ұшырау ықтималдығы бір пайызға да жетпейді» деді. Пилот симуляторда жиі жаттығатынын, түрлі апаттарды симулятор ұшақта тәжірибе жасайтынын да айтты.
Аэрофобияға ұшақ жайлы жазған ақпараттарым әсер еткенін айттым ғой. Қазір санасам, 15 жыл журналистік тәжірибемде хабар таратқан ұшақ апаты онға да жетпейді екен. Қазір ұшақ апатқа ұшырау ықтималдығы өте төмен екенін, жылына миллиондаған рейстің ұшып жатқанын түсінем.
Бұған қоса, ұшақ апатқа ұшырайтын фильмдерді қарамайтын болдым. Себебі бұл қорқынышты күшейтеді. Психологпен жұмыс істегенім және авиация жайлы деректерді оқығаным аэрофобиямды біраз сейілтті.
Мынадай да жолы бар
Аэрофобиясы бар адам ұшаққа отырғанын елестетіп көруі керек. Ұшаққа отырғанын, оның ұшып бара жатқанын, аман-есен қонғанын елестетіп, ойша ұшып, жаттығу жасауға болады. Ал адам ұшаққа отырудан қатты қорықса, алдымен әуежайға барып, аураны сезініп, ұшақтардың ұшып, қонып жатқанын сезінуіне болады.
Әуежайдың аурасын сезінгеннен кейінгі қадам — өзі билет сатып алып, сапарға дайындалу, ұшақты, әуе компаниясын зерттеу. Яғни, бұл — адамның қорқатын дүниесіне ақырын-ақырын жақындауы.
Аэрофобтарға тағы бірер кеңес
- Өзіңізге ыңғайлы орынды таңдаңыз. Жағдайды бақылап отырғанды ұнатсаңыз, терезе түбіндегі орынды алыңыз. Ал экипаж жақын болғаны дұрыс еді десеңіз, салонның алдыңғы бөлігіне немесе аяғына қарай отырған дұрыс.
- Өзіңізге жағдай жасаңыз. Мойынға арналған жастық, жамылғы, жұмсақ ойыншық сияқты қауіпсіздік сезімін беретін кез келген затты ала жүріңіз.
- Шу басатын құлаққап керек. Турбиналардың гуілі аэрофобиясы бар адамдарға жақпауы мүмкін. Сондықтан арнайы құлаққап алыңыз. Ұшарда сүйікті музыкаңызды, фильмді немесе подкасты қосып қойыңыз.
- Тамақ — антистресс. Ұшақтағы ас бәріне бірдей ұнай бермеуі мүмкін, сондықтан сөмкеңізге сүйіп жейтін тіскебасар, шоколад не бутерброд салып алғаныңыз жөн. Дәмді тағам ағзада ләззат гормондарының бөлінуіне септеседі.
Ұшқаннан қорқып жүрген болсаңыз, алдымен үрейдің себебін табыңыз. Сөйтіп мәселені дұрыс жолмен шешуге кірісіңіз. Шамаңыз жетпей жатса, маманға жүгінген дұрыс. Қазір мен ұшақ пен оның механизмін адамзат пен ғылымның ең мықты жетістігі деп білемін. Ал ұшақпен ұшу — қызыққа толы сапар мен саяхат қарсаңындағы ең қуанышты кез.
