Кіндік қаным тамған жер: шетелде туған бала қай елдің азаматы болады?
Қазір шетелге барып босанатын тренд бар. Бірі медицинасы дамыған ел керек деп таңдайды, енді бірі сол елдің азаматтығын алсақ дейді, шетелде оқып не жұмыс істеп жүріп сәби сүйетіндер де бар. Мұндайда бала қай елдің азаматы атанады деген сауал туындайды. Әр елде ереже әртүрлі. Бір мемлекет балаға туған жеріне қарай азаматтық берсе, енді бірі ата-анасының азаматтығына қарайды. Қай елдерде бала туа сала азаматтық алады және Қазақстан заңы мұндай жағдайда қалай жұмыс істейді — түсіндірейік.
- Туған жеріне қарай берілетін азаматтық
- Қазақстан азаматтары білуге тиіс ақпарат
- Қай елдер бала дүниеге келген бойда азаматтық береді?
- Азаматтық алу үшін шарт қоятын елдер
- Балаға азаматтық аламын деген ойыңыз болса, босануға елді қалай таңдаған дұрыс?
- Бала шетелде дүниеге келді: енді не істеу керек?
- Маңызды ескерту
- Жиі қойылатын сұрақтар
Туған жеріне қарай берілетін азаматтық
Jus soli не «топырақ құқығы» деген не?
Jus soli яки «топырақ құқығы» деп адамның қай жерде туғанына қарай берілетін азаматтық құқығын айтады. Кей елдерде балаға сол елде туғаны үшін азаматтық береді. Айталық, АҚШ пен Канадада солай. Бірақ барлық елде «қай жерде туса, сол елдің азаматы болады» деген қағида жүрмейді. Кей мемлекет ата-анасының азаматтығына, көші-қон статусына немесе елде қанша уақыт тұрғанына қарайды.
Jus sanguinis не «қан құқығының» қандай айырмашылығы бар?
Jus sanguinis немесе «қан құқығы» дегеніміз азаматтықтың туған жерге емес, ата-анасының азаматтығына қарай бекітілетін түрі. Мысалы, бала басқа елде туғанымен, әке-шешесінің азаматтығын ала алады. Қазақстандағы қағидат осыған ұқсас. Яғни баланың ата-анасы Қазақстан азаматтары делік. Мұндайда бала қай елде туса да Қазақстан азаматы болып саналады. Қазақстанның «Азаматтық туралы» заңының 11-бабында осы норма жазылған.
Неге кей елдерде балаларға бірден төлқұжат бермейді?
Осы тұста мынаны нақтылай кетейік. Азаматтық бөлек, төлқұжат бөлек. Осыны шатастырмаңыз. Азаматтық деп адамның құқықтық статусын айтамыз. Ал төлқұжат — жеке басты және азаматтықты куәландыратын құжат. Яғни бала туған бойда оған төлқұжат беріле салмайды. Құжатты кейін бөлек рәсімдетесіз. Оған қоса, көп жерде «бала осы елде туды екен» деп бірден азаматтық бере салмайды. Мәселен, Ұлыбританияда баланың ата-анасының статусы мен азаматтығына қарайды.
Ата-анаға қандай да бір құқық беріле ме?
Автоматты түрде берілмейді. Баланың азаматтығы бір бөлек, ата-анасының статусы бір бөлек. Егер балаға сол елде туғанына қарап азаматтық берсе, ата-анасы да автоматты түрде сол елдің азаматы болады не тұрақты тұруға рұқсат алады деген сөз емес. Дегенмен кей елдерде азамат баланың ата-анасы үшін бөлек көші-қон жолдары қарастырылған. Мысалы, Аргентина азаматының ата-анасы отбасын біріктіру негізінде уақытша тұруға рұқсат сұрай алады. Бірақ ол да автоматты түрде азаматтық береді деген сөз емес.
Қазақстан азаматтары білуге тиіс ақпарат
Баланың әке-шешесі Қазақстан азаматтары болса, онда ол қай елде туса да ҚР азаматы болады. «ҚР азаматтығы туралы» заңның 11-бабында бұл тұс анық жазылған.
Жалпы баланың азаматтығын анықтағанда мына жағдайларға қарайды:
- Баланың ата-анасы ҚР азаматтары болса, бала қай елде туса да Қазақстан азаматы болады.
- Екеуі де шетел азаматтары болса, бала Қазақстанда туса да ҚР азаматы болмайды.
- Бірі — ҚР азаматы, екіншісі — шетелдік болса, бала Қазақстанда туса, Қазақстан азаматы болады. Бала шетелде туса, бірақ ата-анасының немесе олардың біреуінің Қазақстанда тұрақты тұрғылықты жері болса, ол да Қазақстан азаматы болады. Ал ата-анасының екеуі де шетелде тұрақты тұрса және бала сол жақта дүниеге келсе, оның азаматтығы ата-анасының жазбаша келісімімен анықталады.
- Бірі — ҚР азаматы, екіншісінде азаматтық жоқ не азаматтығы белгісіз болса, бала қай елде туса да ҚР азаматы болады.
Мынадай жағдайды алып қарайық: ата-анасы Қазақстан азаматтары болғанымен, бала топырақ құқығына қарай азаматтық беретін елде дүниеге келді. Яғни бала өмірге келген елдің заңына сай сол елдің азаматтығын алуы мүмкін, ал Қазақстан заңы бойынша ол Қазақстан азаматы болып саналады.
Екі айлық мерзім азаматтықты таңдауға емес, баланың тууын Қазақстанда мемлекеттік тіркеуге қатысты. Шетелде туған баланың тууын Қазақстанның шетелдегі мекемесінде тіркеуге өтініш туған күнінен бастап екі айдан кешіктірмей беріледі.
Шетелде жүрген қазақстандықтар баланың тууын консулдық арқылы тіркей алады. Кей жағдайда өтінішті eGov арқылы да беруге болады. Мәселен, онлайн қызмет ата-анасының екеуі де Қазақстан азаматы әрі қазақстандық үлгідегі неке туралы куәлігі бар жағдайда қолжетімді.
Қай елдер бала дүниеге келген бойда азаматтық береді?
Егер шетелде босануды жоспарлап жүрсеңіз, сол елде туған балаға азаматтық беріле ме — алдын ала біліп алған дұрыс. Әлемнің көп елі азаматтықты ата-анасына қарай береді. Ал туған жеріне қарай азаматтық беру қағидасы — jus soli — көбіне Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америка елдерінде кездеседі.
Мысалы, АҚШ, Канада, Аргентина, Бразилия, Мексика, Эквадор, Перу, Панама мен Уругвайда ел аумағында туған бала азаматтық ала алады. Коста-Рикада да шетелдік ата-анадан туған бала азаматтық ала алады, бірақ оны бөлек тіркеу керек. Баланың сол елдің азаматтығын алуы ата-анасына автоматты түрде азаматтық немесе тұрақты тұруға рұқсат бермейді. Әр елде ата-ананың көші-қон статусы бөлек рәсімделеді.
Аргентина
Аргентина аумағында дүниеге келген бала осы елдің азаматтығын алады. Аргентина төлқұжатымен көптеген елге визасыз немесе жеңілдетілген тәртіппен кіруге болады. Оған қоса, баланың ата-анасы Аргентинада заңды тұру үшін құжаттарын реттей алады.
Бала дүниеге келген екен деп Аргентина ата-анасына да автоматты түрде азаматтық бермейді. Олар көші-қон процедураларын бөлек орындауы керек. Аргентина азаматының ата-анасы отбасын біріктіру негізінде уақытша резиденцияға өтініш бере алады. Кейін азаматтық алғысы келсе, бөлек талаптарды орындауы керек. Қазір жалпы тәртіппен натурализацияға өтініш беру үшін өтінішке дейін екі жыл үздіксіз әрі заңды тұру талабы бар.
АҚШ
АҚШ-та туған бала, әдетте, ата-анасының иммиграциялық мәртебесіне қарамастан АҚШ азаматы болады. Яғни ата-анасы елде заңды тұрып жүр ме, заңсыз жүр ме немесе турист болып келді ме — бұл баланың азаматтық алуына әсер етпейді. Бұл ереже АҚШ Конституциясының 14-түзетуіне негізделген. Соның арқасында балаға америкалық төлқұжат рәсімдеуге болады.
Бірақ баланың АҚШ азаматтығын алуы ата-анасына автоматты түрде грин-карта, америкалық төлқұжат немесе АҚШ-та тұру құқығын бермейді. Ата-ана заңды мәртебені жеке иммиграциялық рәсім арқылы алуға тиіс. Кей жағдайда бала 21 жасқа толғаннан кейін ғана ата-анасына қатысты иммиграциялық өтініш бере алады. Сондықтан АҚШ-та бала дүниеге келді екен деп, ата-анасы бірден заңды мәртебе ала алмайды.
Туристік визамен АҚШ-қа барып, сол жерде босанудың өзі заңсыз емес. Бірақ сапардың негізгі мақсаты АҚШ-та босанып, балаға азаматтық алу болса, АҚШ билігі мұны «босану туризмі» деп қарайды. Егер мұндай мақсат анықталса, консулдық туристік виза беруден бас тартуы мүмкін. Ал АҚШ шекарасында иммиграциялық қызметкер адамды елге кіргізбеуге құқылы.
Тағы бір маңызды мәселе — сапардың мақсатын жасырмау. Егер адам виза аларда немесе шекарада шын мәнінде босануға бара жатқанын айтпай, демалуға барамын деп жалған ақпарат берсе, бұл маңызды мәліметті жасыру деп бағалануы мүмкін. Мұның салдары кейін, мысалы, АҚШ визасына қайта өтініш берген кезде шығуы ықтимал. Бұрын жалған ақпарат бергені анықталса, келесі жолы виза алу қиындауы мүмкін.
Канада
Канадада туған балалардың көбі туғаннан Канада азаматы болады. Бала Канада азаматы ретінде төлқұжат және азаматтығын растайтын құжаттар рәсімдей алады. Баласы Канада азаматы болса да, ата-анасына азаматтық не тұрақты тұруға рұқсат автоматты түрде берілмейді.
Бразилия
Бала Бразилияда туса, әдетте ел азаматтығын алады. Бразилия jus soli қағидасын ұстанады. Сондықтан ата-анасының азаматтығына қарамастан бала Бразилия азаматы бола алады. Ата-анасына азаматтық автоматты түрде берілмейді. Олар көші-қон статусын бөлек рәсімдейді.
Чили
Жалпы қағида бойынша Чили аумағында туған адам Чили азаматы болады. Чили де топырақ құқығын қолданатын елдердің бірі. Бірақ бұл елде баланың азаматтық алу тәртібі оның дүниеге келген кездегі жағдайына байланысты болуы мүмкін. Сондықтан «турист болып барсаңыз, бала міндетті түрде азаматтық алады» деп кесіп айтуға болмайды. Босануды жоспарламас бұрын нақты жағдайыңызға қатысты талаптарды тексерген дұрыс.
Мексика
Мексика аумағында өмірге келген балаға азаматтық беріледі. Ата-анасының азаматтығына қарамастан бала Мексика азаматы болады. Баласының азаматтығынан ата-анасы автоматты түрде Мексика азаматы болып кетпейді. Олар өз құжаттарын бөлек рәсімдейді.
Уругвай
Бала Уругвайда туса, сол елдің азаматы болады. Уругвайда туған адамдардың азаматтығы заңмен бекітілген. Ата-аналардың тұруға рұқсат не азаматтық алуға өтініш беру процедурасы бөлек жүреді.
Коста-Рика
Коста-Рикада шетелдік ата-анадан туған бала костарикалық азаматтық ала алады, бірақ оны бөлек тіркеу керек. Ата-анасының бірі баланы кәмелетке толғанға дейін Коста-Рика азаматы ретінде тіркей алады. Егер олай істемесе, адамның өзі 25 жасқа толғанға дейін азаматтықты таңдап, тіркеле алады. Яғни Коста-Рикада бала туған сәттен бастап азаматтық құқығы болғанымен, оны рәсімдеу үшін қосымша қадам қажет.
Азаматтық алу үшін шарт қоятын елдер
Кей елдер туған бойда тек туған жеріне қарап азаматтық бермейді. Мәселен, ата-анасының иммиграциялық статусына, азаматтығына немесе елде қанша уақыт тұрғанына қарайды. Мұндай елдердің қатарында Ұлыбритания, Германия, Франция, Португалия, Аустралия мен Жаңа Зеландия бар. Бұл елдердің әрқайсысында өз ережесі бар. Сондықтан турист болып барып босану баланың міндетті түрде сол елдің азаматы болатынын білдірмейді. Шетелде босануды жоспарлап жүрсеңіз, сол сәттегі жергілікті заңды нақтылап алған дұрыс.
Балаға азаматтық аламын деген ойыңыз болса, босануға елді қалай таңдаған дұрыс?
Егер шетелде босанамын, балама азаматтық аламын деп жоспарлап жүрсеңіз, төлқұжатты ғана емес, басқа да жайттарды таразылаған дұрыс. Балаға мүмкіндігі көп төлқұжат алғыңыз келсе, туған бойда азаматтық беріле ме және сол төлқұжатпен кейін қай елдерге визасыз кіруге болады — соны қараңыз. АҚШ, Канада, Аргентина сияқты елдердің ережесін салыстыруға болады.
Болашақта өзіңіз де сол елде тұрғыңыз келсе, баланың азаматтығы ата-ананың көші-қон статусына әсер ете ме — соған назар аударыңыз. Мысалы, Аргентинада азамат баланың ата-анасына тұруға рұқсат алудың бөлек жолы бар. Босануға кететін шығын маңызды болса, медициналық қызметтен бөлек ұшу, тұру, сақтандыру, виза және құжат рәсімдеу ақысын есептеңіз. Бір елді бәріне бірдей «ең арзан» деп айту қиын. Баға қалаға, клиникаға және жағдайыңызға байланысты.
Құжат рәсімдеу жеңіл болсын десеңіз, виза талабын, азаматтық автоматты түрде беріле ме әлде тіркеу керек пе, туу туралы құжатты қалай алатыныңызды алдын ала тексеріңіз. Есіңізде болсын: баланың азаматтығы ата-анасына автоматты түрде азаматтық «сыйламайды». Кей елде ол ата-ананың кейін тұруға рұқсат алуына немесе азаматтыққа өтініш беруіне жол ашуы мүмкін. Бірақ ол бөлек процедура.
Бала шетелде дүниеге келді: енді не істеу керек?
Бала басқа елде өмірге келген соң ата-анасы құжаттарды рәсімдеуге кіріседі. Еліне қарай қадамдары сәл басқаша болуы мүмкін. Десе де, көбіне реті мынадай:
1. Медициналық туу туралы құжатты алыңыз
Бұл құжатты перзентхана немесе медициналық мекеме береді. Соған қарап жергілікті мемлекеттік органдар баланың туғанын тіркейді.
2. Баланы жергілікті жерде тіркеңіз
Бала туған елдің тиісті мемлекеттік органына барып, туу туралы ресми құжатын алыңыз. Шетелде алынған туу туралы құжатты Қазақстанда қолданғанда апостиль қою немесе консулдық заңдастыру қажет болуы мүмкін. Бірақ бұл талап елге және Қазақстанның сол мемлекетпен жасасқан халықаралық шарттарына байланысты. Сондықтан «барлық құжатқа міндетті түрде апостиль керек» деуге болмайды.
Қажет жағдайда құжатты қазақ немесе орыс тіліне аудартып, аудармасын нотариалды куәландырады.
3. Баланың тууын Қазақстанда тіркеңіз
Егер баланың тууын Қазақстанның шетелдегі мекемесі арқылы тіркейтін болсаңыз, өтінішті туған күнінен бастап екі айдан кешіктірмей беру керек. Бұл — азаматтықты таңдау мерзімі емес, тууды мемлекеттік тіркеу мерзімі. Кей жағдайда қызметті eGov арқылы да алуға болады.
4. Баланың құжаттарын рәсімдеңіз
Баланың туғанын тіркеген соң азаматтығына қарай төлқұжат немесе басқа да қажетті құжаттарды рәсімдеуге болады. Егер бала Қазақстан азаматы болса, шетелде жүріп те Қазақстан төлқұжатына құжат тапсыруға болады. Баланың азаматтығын растау үшін туу туралы куәлік пен ата-анасының тиісті құжаттары қажет болады.
5. Екі елдің заңын да тексеріңіз
Егер Қазақстан азаматтарының баласы туған елінің азаматтығын да автоматты түрде алатын болса, Қазақстанның азаматтық туралы заңын мұқият қараған дұрыс. Қазақстан қос азаматтықты мойындамайтындықтан, «бала 18 жасқа дейін екі азаматтықпен жүре береді де, кейін біреуін таңдайды» деген ортақ ереже жоқ. Нақты жағдайда қандай құжат рәсімдеу керегін Қазақстан консулдығынан немесе уәкілетті органнан анықтап алған дұрыс.
Маңызды ескерту
Жүктілік асқынусыз өтіп жатса, анда-санда ұшақпен ұшу әдетте қауіпсіз саналады. Бірақ сапар алдында акушер-гинекологпен кеңескен дұрыс. Әсіресе жүктілікте асқыну болса немесе босану мерзімі жақындаса.
Әуе компанияларының талаптары да әртүрлі:
- 28 аптадан кейін кей әуе компаниясы дәрігердің анықтамасын сұрауы мүмкін.
- Көп әуе компаниясы жүктіліктің соңғы апталарында ұшуға шектеу қояды. Бір балалы, асқынусыз жүктілікте шектеу көбіне 36–37 апта шамасында, ал егіз жүктілікте бұдан ертерек болуы мүмкін.
- Билет алар алдында нақты әуе компаниясының ережесін тексеріңіз.
Ұлыбританияның акушерлер мен гинекологтар корольдік колледжі асқынусыз бір балалы жүктілікте 37 аптаға дейін, ал асқынусыз егіз жүктілікте 32 аптаға дейін ұшуға болатынын жазады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Ата-анасына да бірден азаматтық беріле ме?
Жоқ. Бала басқа елдің азаматтығын топырақ құқығымен алса да, ата-анасы автоматты түрде сол елдің азаматы болмайды. Кей елде баланың азаматтығы ата-анасына тұруға рұқсат немесе кейін азаматтық алу жолын жеңілдетуі мүмкін. Бірақ ол үшін бөлек процедурадан өту керек.
Қазақстандық бала қос азаматтық ала ала ма?
Бала дүниеге келген сәтте екі мемлекеттің заңы оны өз азаматы деп танитын жағдай болуы мүмкін. Мысалы, ата-анасының екеуі Қазақстан азаматы, ал бала jus soli қолданылатын елде дүниеге келді делік.
Бірақ Қазақстан қос азаматтықты мойындамайды. Сондықтан мұндай жағдайда баланың Қазақстандағы және екінші елдегі құжаттарын қалай рәсімдеу керегін ресми органдардан нақтылау қажет. «18 жасқа келгенде міндетті түрде бір азаматтықты таңдайды» деген Қазақстанға ортақ ереже жоқ.
Қай елдерде баланың азаматтығы оңай рәсімделеді?
Егер туған жеріне қарай азаматтық алу маңызды болса, АҚШ, Канада, Аргентина, Бразилия, Мексика сияқты jus soli қолданылатын елдерді қарастыруға болады. Бірақ бәрінің ережесі бірдей емес. Мысалы, Коста-Рикада шетелдік ата-анадан туған баланың азаматтығын бөлек тіркеу керек. Ал АҚШ-та балаға туғаннан азаматтық берілгенімен, сол мақсатпен туристік виза алу шектелген. Сондықтан ел таңдағанда азаматтықты ғана емес, виза талабын, медицина сапасы мен бағасын, сақтандыруды және бала туғаннан кейінгі құжат рәсімдеу тәртібін де қараңыз.
Шетелде туған балаға Қазақстан төлқұжатын алуға бола ма?
Иә. Бала Қазақстан азаматы болса, оған Қазақстан төлқұжатын рәсімдеуге болады. Шетелде жүрген азаматтар құжаттарды Қазақстанның шетелдегі мекемелері арқылы тапсыра алады.
Босанғанша міндетті түрде сол елде тұру керек пе?
Бұл нақты елге байланысты. Jus soli қолданатын кей мемлекетте баланың азаматтығы үшін ата-ананың сол елде ұзақ уақыт тұруы талап етілмеуі мүмкін. Бірақ бұл «турист болып кез келген елге кіріп, босана беруге болады» деген сөз емес. Визаңыз, елге кіру мақсаты, медициналық сақтандыру, аурухана шығынын төлеуге мүмкіндігіңіз және миграциялық статусыңыз маңызды болуы мүмкін.
Мысалы, АҚШ-та баланы АҚШ азаматы ету мақсатымен босану үшін туристік виза алу рұқсат етілмейді. Сондықтан балаға азаматтық алу үшін шетелде босануды жоспарласаңыз, билет алар алдында сол елдің азаматтық, виза және көші-қон ережелерін қайта тексеріп алыңыз. Заң мен талаптар өзгеріп тұрады.
Суретті салған — Тася Козлова.
